Cái gọi là “Americanism” , giấc mơ Mỹ, về cơ bản đã chết. Và nó sẽ không quay lại nữa. Lý do rất đơn giản: quá nhiều người đang hưởng lợi từ việc phá bỏ nó. Khi một hệ thống mới giúp nhiều nhóm người nhận thêm đặc quyền, họ sẽ không bao giờ muốn quay lại hệ thống cũ. Những nhóm luôn xây dựng văn hóa than phiền, những nhóm sắc tộc luôn đòi “miếng bánh lớn hơn”, dù họ đóng góp hay không, đều đang được chia phần. Khi bạn đang được lợi từ một hệ thống thiên vị, bạn không có động lực để biến nó trở lại công bằng.
Tôi giải thích cho bạn hiểu “Americanism” thực ra là gì. Trong suốt thế kỷ 19 và phần lớn thế kỷ 20, người ta tin vào một ý tưởng rất đơn giản: nếu bạn ở Mỹ, bạn có thể trở thành bất cứ ai. Điều kiện duy nhất là ý chí, kỷ luật, và làm việc chăm chỉ. Không quan trọng bạn sinh ra nghèo hay giàu, thấp kém hay danh giá. Nếu bạn có nghị lực và làm việc đến nơi đến chốn, bạn có thể xây dựng cuộc sống sung túc. Ngược lại, nếu bạn sinh ra đã có tiền hay tài sản, điều đó cũng không đảm bảo bạn giữ được nó. Muốn giữ được, bạn vẫn phải làm việc. Phần thưởng dành cho lao động và tính cách mạnh mẽ. Đó là cốt lõi của Americanism.
Nhưng niềm tin đó ngày nay đã biến mất. Bây giờ, hầu như không còn ai nghiêm túc tin rằng chỉ cần làm việc chăm chỉ là có thể đạt được mọi thứ. Thay vào đó, xã hội bắt đầu giải thích/đổ lỗi cho mọi thất bại bằng hai từ “rối loạn”. Bạn không học giỏi? Do ADHD. Bạn không thành công? Do phân biệt đối xử. Bạn béo phì cực độ? Không phải do lối sống của bạn, mà do “rối loạn”. Khi mọi vấn đề đều được gắn nhãn bệnh lý, con người không còn phải chịu trách nhiệm cho thất bại của mình nữa. Và khi trách nhiệm cá nhân bị xóa bỏ, niềm tin rằng nỗ lực có thể thay đổi cuộc đời cũng biến mất theo.
Phong trào biến khuyết điểm/ lười biếng thành “rối loạn” này không phải mới. Nó bắt đầu từ những lý thuyết phân tâm học đầu thế kỷ 20, rồi bùng nổ mạnh vào thập niên 80 và 90. Tôi đã sống trong giai đoạn đó, và tôi thấy rất rõ sự thay đổi. Những gì trước kia được gọi là yếu kém cá nhân – lười biếng, thiếu kỷ luật, thiếu trách nhiệm – dần dần được đổi tên thành “tình trạng tâm lý”. Khi bạn không còn phải chịu trách nhiệm cho khuyết điểm của mình, bạn cũng mất luôn động lực để vượt qua nó. Kết quả là toàn bộ hệ tư tưởng Americanism – dựa trên ý chí và lao động – bị rút ruột.
Thực ra Americanism cũng là một hệ tư tưởng, giống như nhiều hệ tư tưởng khác. Nó không hoàn toàn phản ánh thực tế. Cuộc đời không phải lúc nào cũng công bằng. Có những người làm việc rất chăm nhưng vẫn thất bại. Có người gặp vận rủi. Có người đặt mục tiêu vượt quá khả năng của mình. Nhưng Americanism bỏ qua những điều đó và truyền cho con người một niềm tin: nếu bạn cố gắng đủ nhiều, bạn có thể vươn lên. Niềm tin đó chính là động cơ khiến nước Mỹ phát triển bùng nổ trong thế kỷ 19 và 20.
Bạn phải hiểu một điều: vào thế kỷ 19 và đầu thế kỷ 20, nước Mỹ không phải là cường quốc như bây giờ. Nhiều người châu Âu khi nhìn sang Mỹ còn coi đó là vùng đất hoang sơ. Nhưng chính ý tưởng “bạn có thể trở thành bất cứ ai” đã hút người nhập cư từ khắp nơi. Người Ý, người Đức, người Thụy Điển, người Na Uy, người Ukraine… họ đổ về Mỹ không phải chỉ vì nghèo đói. Họ chạy trốn khỏi xã hội châu Âu cứng nhắc, nơi địa vị xã hội gần như bị khóa chặt từ khi bạn sinh ra. Mỹ cho họ một cơ hội khác: một vùng đất thô sơ nhưng tự do, nơi lao động có thể đổi lấy tương lai.
Nhưng ngày nay, niềm tin đó bị phá vỡ từ hai phía. Một mặt, xã hội khuyến khích con người đổ lỗi cho “rối loạn” thay vì chịu trách nhiệm cá nhân. Mặt khác, hệ thống ngày càng ưu tiên con người dựa trên chủng tộc, giới tính hoặc nhóm nhận dạng thay vì thành tích. Người ta gọi đó là “công bằng” hay “bình đẳng”, nhưng trên thực tế nó tạo ra những bất công mới. Khi cơ hội được phân phối theo danh tính thay vì năng lực, nguyên tắc cốt lõi của Americanism – phần thưởng cho nỗ lực – bị đâm thẳng vào tim.
Bạn có thể thấy hậu quả của điều đó trong tâm lý của nhiều người trẻ. Họ mất động lực. Không phải vì họ lười, mà vì họ cảm thấy luật chơi đã thay đổi. Khi bạn tin rằng dù mình có cố gắng đến đâu cũng không được ngồi vào bàn, còn người khác chỉ cần thuộc “đúng nhóm” là được trải thảm đỏ, thì sự cay đắng sẽ xuất hiện. Không chỉ người da trắng, mà cả nhiều người châu Á hay Do Thái cũng cảm thấy như vậy khi họ bị loại khỏi các trường danh tiếng dù điểm số và thành tích vượt trội.
Tôi nói lại với bạn một lần nữa: Americanism đã chết. Và nó sẽ không quay lại. Không phải vì nó hoàn hảo, mà vì quá nhiều lực lượng đang hưởng lợi từ việc thay thế nó. Khi quá nhiều người được lợi từ một hệ thống mới, họ sẽ không tự nguyện từ bỏ nó để quay lại một hệ thống cũ dựa trên trách nhiệm và cạnh tranh công bằng.
Nhưng bạn cũng không nên tự lừa mình rằng nó vẫn tồn tại. Sự thật là nó đã biến mất. Điều tốt nhất bạn có thể làm là nhìn thẳng vào thực tế. Americanism từng là một ý tưởng mạnh mẽ. Nó đã tạo ra động lực, hy vọng và sự phát triển trong một thời gian dài. Nó không hoàn hảo, nhưng nó từng hoạt động. Và dù nó đã kết thúc, bạn vẫn nên hiểu nó, vì trong một thời kỳ nhất định của lịch sử, đó là một hệ thống tốt.
