Một điều rất đơn giản mà nhiều người trẻ không chịu hiểu: tiền bỏ ra không phải lúc nào cũng là tiền mất. Vấn đề nằm ở chỗ bạn dùng nó để mua cái gì.
Lấy ví dụ. Apple Inc. là công ty lớn nhất thế giới. Nhiều người thích chơi một trò so sánh: nếu ngày xưa bạn không mua máy tính của Apple mà đem tiền đó đi mua cổ phiếu Apple thì hôm nay bạn đã giàu to. Nghe thì có vẻ đúng. Một chiếc máy tính Apple đời đầu giá vài trăm đô, nếu đổi thành cổ phiếu thì bây giờ có thể thành hàng triệu. Tôi cũng từng nghĩ vậy khi nhớ lại chiếc Macintosh Classic II mà tôi mua thời đại học. Nếu đem số tiền đó mua cổ phiếu thì hôm nay cũng đáng giá cả đống.
Nhưng tôi nhận ra một điều: máy tính không phải là chi phí, nó là công cụ.
Chiếc máy tính đó giúp tôi viết bài, làm nghiên cứu, học thống kê, làm đủ thứ việc phục vụ cho việc học. Sau này tôi còn có một chiếc máy khác, và chính nhờ công việc tôi làm trên nó mà tôi kiếm được số tiền lên đến hàng trăm nghìn đô. Nhìn theo cách đó, chiếc máy tính ấy không phải là món đồ tiêu tiền. Nó là đòn bẩy tạo ra tiền.
Vậy nên vấn đề không phải là “đáng lẽ nên mua cổ phiếu”. Vấn đề là: bạn có mua thứ giúp bạn tiến lên hay không.
Bây giờ hãy nhìn vào thứ mà nhiều người trẻ đang ném tiền vào: giày thể thao đắt tiền. Tôi thấy những cậu hai mươi mấy tuổi bỏ 100, 200, 300 đô cho một đôi giày. Không chỉ một đôi. Có khi mười đôi. Tôi hỏi thẳng một câu: chúng giúp bạn làm được cái gì?
Máy tính giúp tôi học và làm việc. Nó làm tôi hiệu quả hơn. Nó giúp tôi kiếm tiền. Nhưng giày thể thao thì sao? Nó có giúp bạn học kỹ năng nào không? Có giúp bạn gặp khách hàng quan trọng không? Có giúp bạn xây dựng sự nghiệp không?
Không. Nó chỉ là một đôi giày đẹp.
Nhiều người trẻ mắc bẫy này: mua những thứ đắt tiền nhưng vô dụng. Có thể là giày, quần áo, xe cộ, đồ chơi công nghệ. Tất cả đều được mua bằng thẻ tín dụng, nghĩa là bạn còn đi vay tiền để mua rác.
Tôi nói thẳng: khi bạn còn trẻ, bạn gần như không có khả năng kiểm soát xung động. Quảng cáo, bạn bè, mạng xã hội, tất cả đều đang dụ bạn tiêu tiền. Người bán hàng muốn hoa hồng nên họ bán cho bạn đôi giày 300 đô. Các hãng giải trí muốn thời gian của bạn vì thời gian của bạn là tiền của họ.
Và thế là bạn mất cả hai thứ quý nhất: tiền và thời gian.
Nợ nần đã đủ nặng rồi. Nhiều người trẻ còn đang gánh nợ sinh viên cho một tấm bằng chẳng giúp ích gì cho sự nghiệp. Vậy mà họ vẫn tiếp tục chất thêm gánh nặng bằng những khoản chi vô nghĩa. Điều đó giống như đang mang balo đầy đá mà vẫn cố nhét thêm đá vào.
Tôi hiểu cảm giác muốn tự thưởng cho bản thân. Ai cũng vậy. Nhưng khi bạn còn trẻ, bạn phải kỷ luật với tài nguyên của mình. Mỗi đồng tiền phải được dùng để mua công cụ, kỹ năng, hoặc cơ hội. Không phải mua đồ trang trí cho cái tôi.
Nhưng tiền vẫn chưa phải thứ quý nhất. Thời gian mới là thứ không thể lấy lại.
Bạn có thể kiếm lại 300 đô đã ngu ngốc tiêu vào một đôi giày. Nhưng bạn không bao giờ lấy lại được hàng trăm giờ đã ném vào game, vào những bộ phim vô nghĩa, vào những thứ chỉ để giết thời gian.
Khi còn trẻ bạn không cảm thấy điều đó. Nhưng khi lớn tuổi hơn, bạn sẽ nhìn lại và tiếc nuối. Bạn sẽ tự hỏi: tại sao mình dành hàng trăm giờ chơi game thay vì học guitar? Tại sao mình xem đi xem lại mấy bộ phim cũ thay vì học một ngoại ngữ?
Tôi nói điều này từ kinh nghiệm cá nhân. Nếu quay ngược thời gian được, tôi sẽ bảo chính mình: đừng phí thời gian vào những thứ ngu ngốc. Đừng ngồi hàng giờ xem mấy bộ phim hài dở tệ của thập niên 80. Hãy luyện guitar nhiều hơn. Hãy học tiếng Pháp.
Bây giờ tôi không nói được tiếng Pháp. Nhưng tôi lại nhớ rất rõ mấy câu thoại ngu ngốc trong phim cũ.
Thật thông minh, phải không?
Vậy nên tôi nói thẳng với bạn thế này: khi còn trẻ, hãy bảo vệ hai tài sản quý nhất của bạn : tiền và thời gian. Đừng ném chúng vào những thứ chỉ tồn tại để móc túi bạn. Hãy dùng chúng để xây dựng kỹ năng, sự nghiệp và năng lực của mình.
Những đôi giày đắt tiền, những món đồ chơi xa xỉ, những trò giải trí vô tận — tất cả đều có thể đợi. Khi bạn đã thành công, bạn có cả đời để mua chúng.
Nhưng nếu bạn lãng phí những năm tháng đầu đời, bạn sẽ không bao giờ mua lại được thời gian đã mất.
