Cổ nhân có câu: “Đừng cho vay cũng không vay mượn”, đó là những lời vô cùng uyên thâm. Gần đây, có kẻ hỏi vay tôi một số tiền lên đến năm chữ số, và câu trả lời của tôi thẳng thừng là không. Đừng bao giờ dính vào chuyện vay mượn tiền bạc giữa những người quen biết, bạn bè hay người thân trong gia đình, bởi vì kết cục của nó luôn luôn là một thảm họa, không có ngoại lệ. Khi bạn đưa tiền của mình cho kẻ khác, bạn không chỉ có nguy cơ mất tiền, mà chắc chắn sẽ mất luôn cả mối quan hệ đó.
Để tôi kể cho bạn nghe một câu chuyện khốn nạn mà chính tôi đã trải qua vào năm 2003. Khi đó, gã anh họ bên ngoại tên Peter – lớn hơn tôi khoảng 5, 6 tuổi – tìm đến tôi trong sự hoảng loạn. Gã cần gấp 20.000 đô la để cứu cái căn hộ của mẹ gã sắp bị ngân hàng tịch thu vì gã làm ăn thua lỗ và đã lấy chính căn nhà đó ra thế chấp. Nghĩ tình anh em thường xuyên gặp mặt trong các buổi họp mặt gia đình, gã lại hứa chắc nịch sẽ trả trong 6 tháng, tôi đã mủi lòng đồng ý. Lúc đó, tôi ngây thơ nghĩ rằng tiền bạc là để giải quyết rắc rối, và nếu mình có điều kiện thì nên giúp người thân giải tỏa gánh nặng. Đó là sai lầm ngu ngốc nhất đời tôi.
Sáu tháng trôi qua, gã gọi điện xin khất thêm vài tháng. Lúc ấy tôi quá bận rộn với các dự án lớn, lại không quá túng thiếu khoản tiền đó nên đã dễ dàng tặc lưỡi bỏ qua. Nhưng rồi hai tháng, ba tháng, rồi một năm trôi qua, tăm hơi số tiền vẫn bặt tăm. Khốn nạn hơn, tôi bắt đầu nhận ra gã cố tình né tránh tất cả các buổi sum họp gia đình có mặt tôi. Đến một năm rưỡi, tôi không chịu nổi nữa và gọi điện hỏi thẳng. Gã tỏ ra ngạc nhiên như thể số tiền đó tự nhiên mọc ra trong tài khoản của gã chứ chưa từng vay mượn từ tôi. Biết không thể trốn mãi, gã đề xuất một trò nực cười: trả tôi 200 đô la mỗi tháng làm tiền lãi cho đến khi gom đủ tiền gốc.
Tôi đồng ý cho gã tự thực hiện cái quy trình đó, nhưng gã liên tục trễ hạn và tôi phải hạ mình nhắn tin đòi từng đồng như đi ăn xin. Đến năm thứ ba, khi bản thân tôi cũng cần tiền cho công việc riêng, tôi bắt đầu ép gã trả gốc. Gã trả nhỏ giọt được khoảng 8.000 đô la rồi lại giở trò bài chuồn. Mỗi lần có dịp lễ nghĩa gia đình, gã luôn chọn ngồi cạnh bà ngoại hay mẹ gã để tôi không thể mở miệng đòi tiền trước mặt người lớn. Gã đã tận dụng triệt để những quy chuẩn đạo đức và sự tử tế của tôi để quỵt nợ.
Sau gần 7 năm trời chịu đựng, tôi gọi điện làm cho ra lẽ thì gã thản nhiên tính toán: “Tôi nợ anh 12.000 đô la còn lại, nhưng tôi đã trả anh 200 đô la mỗi tháng suốt 5 năm qua (60 tháng), tính ra là đủ 12.000 đô la rồi, giờ tôi không nợ anh gì nữa!”. Tôi chết lặng trước sự trơ trẽn đến tột cùng của gã. Khốn nạn hơn nữa, tôi tình cờ phát hiện ra mẹ gã đã bán một căn nhà ở vùng biển được vài trăm ngàn đô la, gã có thừa tiền để trả tôi từ lâu nhưng gã chọn cách nuốt chửng lòng tốt của tôi. Sự việc vỡ lở thành một scandal lớn trong dòng họ, và nực cười thay, cả gia đình lại quay sang oán trách tôi vì tôi đi đòi lại đồng tiền xương máu của chính mình.
Tôi đem câu chuyện này kể cho một người bạn luật sư cực kỳ sừng sỏ – kẻ tốt nghiệp một trường luật danh tiếng tương đương Harvard và đang làm đối tác cho một công ty luật luật danh giá bậc nhất. Anh ta bảo tôi có hai điều cần biết: một, tôi là một gã đại ngu khi cho vay tiền; hai, về mặt pháp lý tại Chile, hợp đồng miệng không có giá trị, tôi không thể kiện gã ra tòa. Nhưng khi tôi hỏi về giải pháp “ngoài pháp luật”, anh ta liền đổi giọng. Anh ta bảo biết một gã chuyên thu mua nợ xấu, gã đó sẽ trả thẳng cho tôi 12.000 đô la, sở hữu khoản nợ và tự dùng “biện pháp mạnh” để xử lý Peter.
Tôi vô cùng kinh ngạc vì người bạn luật sư này vốn là một kẻ cực kỳ lịch lãm, sạch sẽ, chỉ chuyên làm việc với các tập đoàn lớn. Anh ta cười nhìn tôi như một đứa trẻ ngây thơ và nói một câu làm tôi tỉnh ngộ: “Khi cậu đạt đến một đẳng cấp nhất định trong xã hội, cậu sẽ biết rằng dù những kẻ ở tầng lớp cao có tỏ ra thanh cao đến đâu, họ luôn có sẵn một danh bạ những kẻ sẵn sàng làm việc bẩn thỉu cho họ, chỉ cách nhau một cuộc gọi”. Ngay sau đó, tôi gọi cho Peter và nói thẳng: “Mày không trả, tao sẽ bán khoản nợ này cho dân xã hội”. Peter thừa khôn ngoan để hiểu chuyện gì sẽ xảy ra; và chỉ đến thứ Sáu tuần đó, gã đã chuyển khoản trả sạch không thiếu một xu.
Mặc dù đòi được tiền, nhưng toàn bộ mối quan hệ của tôi với gia đình Peter hoàn toàn đổ vỡ. Chúng tôi vĩnh viễn không nhìn mặt nhau. Thậm chí khi dì tôi (mẹ của Peter) hấp hối, dì còn trăng trối không cho phép tôi và mẹ tôi xuất hiện tại đám tang. Đó là cái giá quá đắt. Qua câu chuyện này, tôi muốn răn đe các bạn trẻ hai điều. Thứ nhất, những kẻ có vẻ ngoài đạo mạo, quý phái trong xã hội này đều là những kẻ đạo đức giả, họ luôn có những mối quan hệ ngầm vô cùng đáng sợ. Thứ hai, và quan trọng nhất: Hãy học cách nói KHÔNG khi có kẻ hỏi vay tiền.
Nếu bạn quá ngu ngốc hoặc cả nể mà cho vay, hãy xác định tinh thần là mất trắng số tiền đó ngay từ giây phút bạn đưa nó đi. Nếu họ trả lại, hãy coi đó là một sự may mắn bất ngờ do số trời, chứ đừng bao giờ coi đó là điều hiển nhiên. Hãy chỉ đưa tiền cho người khác khi đó là một tình huống khẩn cấp sống còn, và bạn sẵn sàng cho không số tiền đó. Đừng bao giờ cho vay tiền chỉ để họ thỏa mãn những nhu cầu không cấp bách như mua một căn nhà to hơn khả năng của họ. Đừng để lòng tốt của bạn bị biến thành sự yếu đuối để kẻ khác lợi dụng, để rồi nhận lấy một kết cục cay đắng và tàn nhẫn như tôi đã từng.
