Một trong những kỹ năng sinh tồn quan trọng nhất mà bạn bắt buộc phải thành thục nếu không muốn cuộc đời mình tan nát: Đó là biết lúc nào nên dừng lại và cắt lỗ. Đừng ngồi đó mà mơ mộng, thế giới này không vận hành theo kiểu cứ cố gắng là sẽ thành công đâu.
Vào cuối những năm 90, khi bong bóng dot-com đang ở đỉnh điểm, tôi đã lăn lộn trên thị trường chứng khoán, đổ tiền vào đủ loại cổ phiếu từ Yahoo đến Google. Lúc đó tôi mới ngoài 30, trẻ tuổi và ngạo mạn, cứ ngỡ mình nghiên cứu kỹ lắm nhưng thực chất tôi đang bị điều khiển bởi cảm xúc. Tôi đã mắc kẹt vào hai cái bẫy tâm lý kinh điển mà bất kỳ kẻ khờ khạo nào cũng dễ dàng sa chân vào: “Nghịch lý chi phí chìm” và “Tâm lý sợ thua lỗ”.
SAI LẦM TỪ NHỮNG CHI PHÍ ĐÃ MẤT
Nghịch lý chi phí chìm (Sunk Cost Fallacy) là một cái bẫy chết người. Khi bạn đã đổ quá nhiều công sức, thời gian và tiền bạc vào một việc gì đó, bạn không còn khả năng nhìn nhận thực tế một cách khách quan nữa. Thay vì đánh giá xem hiện tại việc đó có còn hiệu quả hay không, bạn lại để “bóng ma” của những nỗ lực trong quá khứ ám ảnh quyết định của mình. Tôi từng dành hàng tuần trời để nghiên cứu một mã cổ phiếu, đọc đủ loại báo cáo, lập bảng tính chi tiết. Dù mọi dữ liệu đều chỉ ra rằng cổ phiếu đó sẽ lao dốc, tôi vẫn xuống tiền mua nó. Tôi mua không phải vì nó tốt, mà vì tôi tiếc cái công sức mình đã bỏ ra để nghiên cứu. Tôi đã hành động như một kẻ đần độn khi cố bám lấy một thứ mà tôi biết chắc sẽ khiến mình mất tiền, chỉ để tự lừa dối mình rằng thời gian qua tôi không hề lãng phí.
NỖI SỢ THUA LỖ SẼ HỦY DIỆT BẠN
Cái bẫy thứ hai là tâm lý sợ thua lỗ (Loss Aversion). Các nhà tâm lý học đã chứng minh rằng nỗi đau khi mất đi một thứ gì đó luôn mạnh gấp đôi niềm vui khi nhận được nó. Trong đầu tư, khi giá giảm, người ta thường không chịu bán vì một khi bán nghĩa là bạn thừa nhận mình đã thua. Bạn cứ giữ khư khư cái vị thế đang lỗ đó, hy vọng nó sẽ hồi phục, nhưng thực tế nó cứ tiếp tục chạm đáy. Càng lún sâu, cái giá về cảm xúc càng đắt và bạn càng khó dứt ra hơn. Ngay cả những huyền thoại tài chính, những người đạt giải Nobel như ở quỹ Long-Term Capital Management năm 1998, cũng từng suýt làm sụp đổ kinh tế toàn cầu chỉ vì cố chấp bám theo những khoản lỗ cho đến tận lúc phá sản. Nếu những bộ óc thiên tài đó còn thất bại vì cảm xúc, thì bạn nghĩ mình là ai mà có thể ngoại lệ?
ĐỪNG ĐỂ NHỮNG MỐI QUAN HỆ ĐỘC HẠI KÉO CHÌM CUỘC ĐỜI
Tiền bạc hay cổ phiếu thực ra chỉ là chuyện nhỏ, thứ thực sự có thể hủy hoại cuộc đời bạn chính là con người. Sẽ có những lúc bạn phải cắt lỗ trong các mối quan hệ, và việc này đau đớn gấp ngàn lần việc mất một triệu đô la. Hãy nhìn vào ví dụ này: Bạn có một người bạn thân từ thời trung học, một người mà bạn hết lòng tin tưởng. Nhưng rồi hắn sa ngã vào ma túy, từ cỏ đến heroin rồi đá. Vì cái “chi phí chìm” là tình bạn lâu năm, bạn cố gắng giúp hắn, cho hắn ở nhờ, để rồi hắn trộm sạch tài sản của bạn đi mua thuốc. Bạn ném tiền vào trại cai nghiện cho hắn, nhưng hắn lại trốn ra và tiếp tục sốc thuốc trong một xó xỉnh nào đó.
Bạn vẫn ảo tưởng rằng nếu mình cố thêm chút nữa, cho hắn thêm tình thương thì một ngày nào đó hắn sẽ làm lại cuộc đời và quay lại cảm ơn bạn. Sai lầm! Đôi khi, mọi chuyện không hề “tươi sáng hơn trước lúc bình minh” đâu. Thực tế cay đắng là có những lúc trời tối sầm lại ngay trước khi bạn đâm sầm vào bức tường gạch. Đừng dùng năng lượng và lòng tốt của mình để nuôi dưỡng một con tàu đang chìm, nếu không bạn sẽ bị nó kéo xuống đáy sâu cùng với nó.
BIẾT DỪNG LẠI LÀ BẢN LĨNH
Từ năm 2005 đến 2010, tôi đã dành sáu năm ròng rã để theo đuổi một cơ hội nghề nghiệp mà tôi hằng khao khát. Tôi đã dốc toàn bộ tâm huyết, năng lượng và vốn liếng cảm xúc vào đó. Tôi đã tiến rất gần đến thành công, nhưng cuối cùng nó vẫn thất bại. Suốt những năm đó, tôi không thể buông tay, tôi cứ liên tục ném thêm nỗ lực vào một thứ vốn dĩ đã không còn cứu vãn được. Đó không chỉ là mất tiền, đó là mất đi những năm tháng tuổi trẻ và vốn liếng tâm hồn mà tôi không bao giờ lấy lại được.
Cuộc đời này vốn dĩ không công bằng. Không phải cứ nỗ lực hết mình là kết quả sẽ như ý. Bạn phải học cách chấp nhận sự thật, học cách nói “đủ rồi” và bước đi. Đừng để cái tôi và những gì đã mất làm mờ mắt. Hãy biết lúc nào nên cắt lỗ để bảo vệ lấy cái linh hồn và tương lai của chính mình trước khi quá muộn. Hãy tỉnh táo lại đi!
