Tôi luôn nói một điều thế này: tôi yêu việc học, nhưng tôi chưa từng yêu trường học. Nghe có vẻ mâu thuẫn, nhưng đó là sự thật. Tôi thích học cái mới, thích khám phá cách thế giới vận hành, thích hiểu con người, kinh doanh, tâm lý, tiền bạc và cuộc đời. Nhưng tôi ghét cảm giác phải ngồi trong một căn phòng với hàng trăm con người khác, cùng học một thứ y chang nhau, từ cùng một cuốn giáo trình, do cùng một giảng viên giảng dạy, rồi sau đó bước ra đời và cạnh tranh với nhau như thể ai cũng đặc biệt. Tôi nhìn quanh lớp học ngày đó và tự hỏi: “Nếu tất cả đều đi chung một con đường, vậy mình lấy gì để vượt lên?” Đó là lúc tôi nhận ra một sự thật khó nuốt: phần lớn những người học chung với tôi thông minh hơn tôi. Nếu tôi cứ tiếp tục chơi cùng một trò chơi với luật giống hệt họ, tôi sẽ mãi chỉ là một kẻ trung bình. Mà ngoài kia, cuộc đời không thưởng cho người trung bình. Nó nghiền nát họ.
Tôi cũng sớm nhận ra một vấn đề khác: rất nhiều thứ trong trường học đã lỗi thời. Người ta bắt bạn học từ những cuốn sách được viết từ vài chục năm trước, rồi bảo bạn dùng đống lý thuyết đó để sống trong một thế giới đã thay đổi chóng mặt. Đó là cách nhanh nhất để biến một người trẻ thành một cỗ máy cũ kỹ trước khi họ kịp bắt đầu cuộc đời. Nếu bạn thật sự muốn vượt lên trong cuộc sống, bạn phải dám tách khỏi bầy đàn. Bạn không thể đi cùng hướng với tất cả mọi người rồi mong mình có kết quả khác biệt. Điều đó không bao giờ xảy ra. Muốn thành công, bạn phải rời khỏi con đường mòn. Bạn phải tự tìm con đường của mình. Và muốn làm được điều đó, trước tiên bạn phải hiểu bản thân mình là ai, thứ gì khiến mình hứng thú, mình có năng khiếu gì, mình thật sự giỏi điều gì ngoài đời thực – không phải trên giấy tờ hay trong bài kiểm tra. Thứ bạn giỏi tự nhiên mới là thứ có thể nuôi sống bạn lâu dài. Có người biến nó thành nghề, có người biến nó thành doanh nghiệp, có người biến nó thành cả cuộc đời.
Tôi đã làm điều đó. Tôi không thành công vì tôi giỏi hơn thiên hạ. Tôi thành công vì tôi ngừng sống theo công thức mà thiên hạ nhét vào đầu tôi. Ngày trước tôi cực kỳ bình thường. Tôi bán giày phụ nữ ở Macy’s, từng bán đồ điện tử, từng đi bán xe hơi. Cuộc sống lẹt đẹt, tiền bạc thiếu trước hụt sau, mỗi ngày trôi qua đều nhạt nhẽo và vô nghĩa. Tôi nhớ lúc mình mới 21 tuổi, tôi đã nghĩ: “Nếu đây là cuộc đời của mình sau này, thì đúng là địa ngục.” Tôi không hào hứng khi thức dậy, không thấy tương lai, không thấy mình đang tiến lên. Tôi chỉ tồn tại. Và đó là khoảnh khắc tôi bắt đầu nhìn lại mọi thứ. Tôi nhận ra mỗi lần bản thân cảm thấy nặng nề, bí bách, khó chịu trong lòng, đó luôn là lúc tôi đang cố ép mình đi theo con đường mà người khác bảo là “đúng”.
Đặc biệt là thời còn học đại học. Ngày đó chưa có internet. Muốn đăng ký môn học phải xếp hàng từ sáng sớm. Có lần tôi đứng chờ suốt mấy tiếng giữa hàng dài sinh viên, tất cả đều học cùng ngành, cùng mục tiêu, cùng ảo tưởng rằng tấm bằng sẽ cứu đời họ. Tôi đứng đó và tự hỏi: “Mình đang làm cái quái gì vậy?” May mắn là sau đó tôi gặp một người làm kinh doanh. Anh ta không phải thiên tài, thậm chí còn bỏ học. Nhưng anh ta hiểu thứ mà trường lớp không bao giờ dạy: nếu bạn không tự mở đường cho mình, bạn sẽ mãi sống trên đường ray do kẻ khác đặt sẵn. Anh ta nói với tôi một câu mà tôi nhớ tới tận hôm nay: “Nếu trong bụng bạn cảm thấy điều gì đó không ổn, thường là nó đúng.” Đó là lần đầu tiên tôi hiểu giá trị của trực giác.
Từ thời điểm đó, tim tôi không còn nằm trong trường học nữa. Tôi vẫn học để làm bố mẹ hài lòng, nhưng đầu óc tôi đã ở nơi khác. Tôi dành thời gian nghĩ ý tưởng kinh doanh, đọc sách, quan sát cuộc đời thay vì chăm chăm vào giáo trình. Tôi thích lang thang hiệu sách hơn là ngồi trong giảng đường. Tôi hào hứng với những cuốn sách dạy cách xây dựng doanh nghiệp bằng vài trăm đô hơn là mớ lý thuyết kinh doanh sáo rỗng trong trường đại học. Và điều quan trọng nhất là: những thứ tôi tự học mới thật sự giúp tôi kiếm tiền ngoài đời. Tôi học kinh doanh trong đại học, nhưng đến tận hôm nay, tôi chưa từng dùng nổi một thứ được dạy trong đó để xây doanh nghiệp của mình. Không phải vì tôi quên, mà vì chúng vô dụng.
Rất nhiều người trẻ ngày nay đang bị lừa rằng đại học là con đường duy nhất dẫn đến thành công. Không. Nó chỉ là một lựa chọn. Và với nhiều người, đó còn là lựa chọn tệ. Bạn bỏ ra vài năm tuổi trẻ đẹp nhất, tiêu tốn cả đống tiền, rồi cầm một tấm bằng mà cuối cùng chẳng dùng tới. Đó là sự thật mà không ai muốn nói. Tôi không phủ nhận giá trị của trường học với những ngành nghề cần giấy phép hành nghề như bác sĩ, luật sư hay kỹ sư. Những nghề đó bắt buộc phải đi qua hệ thống đào tạo chính quy. Nhưng phần lớn những lĩnh vực còn lại thì không. Bạn có thể học nghề, học kỹ năng, học từ sách, từ internet, từ trải nghiệm thực tế, từ người thật việc thật. Ngày nay, lượng kiến thức miễn phí ngoài kia nhiều đến mức điên rồ, nhưng đa số vẫn chọn cách ngồi im và chờ người khác nhồi kiến thức vào đầu mình như một cái máy. Đó không phải học tập. Đó là phục tùng.
Tôi luôn tin rằng bạn nên học từ người đã thật sự sống cuộc đời mà bạn muốn sống, chứ không phải từ người chỉ biết giảng lý thuyết. Đừng học làm giàu từ kẻ chưa từng giàu. Đừng học kinh doanh từ người chưa từng xây doanh nghiệp. Đừng học cách sống mạnh mẽ từ kẻ sụp đổ ngay khi bị phản đối. Tôi từng ngưỡng mộ một tác giả viết sách về chủ nghĩa khắc kỷ. Ông ta dạy người khác kiểm soát cái tôi, sống điềm tĩnh và lý trí. Nhưng khi bị người khác bất đồng ý kiến trên mạng xã hội, ông ta lập tức nổi đóa, công kích cá nhân, chửi bới như trẻ con. Tôi mất sạch sự tôn trọng dành cho ông ta ngay lập tức. Một người không sống đúng với điều mình dạy là một kẻ giả tạo. Và xã hội này đầy những kẻ như thế. Họ viết sách về thành công nhưng đời họ hỗn loạn. Họ dạy đạo đức nhưng sống giả dối. Họ giảng dạy bản lĩnh nhưng trốn sau bục giảng cả đời. Tôi không tin những người như vậy.
Nếu một ngày tôi không còn sống đúng với điều mình nói, tôi cũng không có tư cách dạy ai nữa. Đó là lý do tôi luôn tin rằng kiểu giáo dục giá trị nhất chính là tự giáo dục bản thân. Tự đọc, tự trải nghiệm, tự va chạm, tự thất bại và tự đứng dậy. Không ai có thể học thay bạn điều đó. Tôi không nói bạn phải ghét trường học. Tôi chỉ muốn bạn tỉnh táo để hiểu rằng hệ thống không tồn tại để biến bạn thành phiên bản xuất sắc nhất của chính mình. Nó tồn tại để tạo ra những con người dễ quản lý, dễ thay thế và dễ hòa tan vào đám đông. Nếu bạn muốn sống khác số đông, bạn phải học khác số đông. Bạn phải dám tự chịu trách nhiệm cho cuộc đời mình. Và điều nguy hiểm nhất không phải là thất bại. Điều nguy hiểm nhất là sống hết đời mà chưa bao giờ thật sự tự suy nghĩ cho bản thân mình.
