Ông ta là người Do Thái. Khi Jordan Peterson mới nổi lên vào khoảng năm 2016–2017, tôi cũng giống nhiều người khác: tôi ấn tượng với ông ta. Ông ta phản đối luật ở Canada buộc người khác phải dùng đại từ giới tính theo ý muốn của người chuyển giới. Lập luận của ông ta rất rõ: nhà nước không có quyền ép buộc lời nói của công dân. Quan điểm đó hợp lý. Tôi ủng hộ tự do ngôn luận tuyệt đối, nên lúc đó tôi đứng về phía ông ta. Tôi xem nhiều video của ông ta hơn, đọc cuốn 12 Rules for Life, và phải thừa nhận rằng cuốn sách đó viết khá ok.
Nhưng càng xem lâu, tôi càng nhận ra một điều: phần lớn những gì ông ta nói thực ra không hề táo bạo. Nếu những lời đó được nói ra 30 năm trước, mọi người chỉ đơn giản gật đầu: “Đó là lẽ thường.” Nói cách khác, ông ta chỉ là một người theo kiểu tự do cổ điển, một người trung dung. Sở dĩ ông ta trông có vẻ “cực đoan” trong mắt nhiều người cánh tả là vì chính cánh tả đã đi quá xa khỏi thực tế. Vì thế, một người nói những điều bình thường bỗng bị xem như kẻ cấp tiến. Nhưng nhìn cho kỹ, những lập luận của ông ta không phải là thứ triết lý sâu sắc làm thay đổi thế giới. Đó chỉ là những nhận xét hợp lý, an toàn, ở giữa con đường.
Vấn đề của tôi với ông ta bắt đầu từ chính điểm đó. Những người luôn cố đứng giữa thường không đứng vững khi đến lúc phải chọn phe. Họ nhượng bộ. Họ lùi bước. Và tôi nhớ rất rõ khoảnh khắc mình nhận ra điều này. Đó là khi ông ta để cho Faith Goldy bị loại khỏi một buổi thảo luận về tự do ngôn luận. Cô ấy bị hủy lời mời chỉ vì từng xuất hiện trên một podcast gây tranh cãi. Nếu bạn thực sự tin vào tự do ngôn luận, bạn phải bảo vệ quyền nói của những người mà bạn không thích nhất. Đó mới là nguyên tắc. Nhưng ông ta im lặng và chấp nhận chuyện đó. Với tôi, đó là dấu hiệu của sự yếu đuối.
Sau đó là câu chuyện trong thời gian điều trần của Brett Kavanaugh. Khi cả nước Mỹ đang tranh cãi giữa việc ủng hộ ông ta hay ủng hộ Christine Blasey Ford, Jordan Peterson đăng một dòng tweet ngu ngốc: Kavanaugh nên nhận chức thẩm phán Tòa án Tối cao rồi lập tức từ chức. Đó là kiểu phát biểu cố làm hài lòng tất cả mọi phía. Khi tôi đọc nó, cảm giác đầu tiên trong đầu tôi chỉ có một chữ: kẻ thua cuộc. Một người cố làm bạn với tất cả mọi người cuối cùng sẽ không được ai tôn trọng.
Tôi dần hiểu ra ông ta đang làm gì. Ông ta muốn tiền từ khán giả bất mãn với hệ thống, nhưng đồng thời cũng muốn sự chấp nhận từ chính hệ thống đó. Nhìn vào lý lịch của ông ta là thấy rõ: giáo sư đại học, từng giảng dạy ở Harvard, leo lên đỉnh của hệ thống học thuật. Ông ta là người của giới tinh hoa. Nhưng ông ta cũng muốn thu hút những người đang chống lại chính giới tinh hoa đó. Bạn không thể phục vụ hai ông chủ cùng lúc. Bạn không thể vừa muốn sự tôn trọng của hệ thống, vừa muốn lãnh đạo những người ghét hệ thống.
Tôi nói điều này với tư cách một người từng lớn lên tương đương chính giới tinh hoa đó. Tôi có bằng cấp, quan hệ, mọi thứ. Nhưng tôi nhìn vào hệ thống ở Mỹ và thấy sự mục nát. Tôi quay lưng với nó. Jordan Peterson thì không. Ông ta muốn được truyền thông chính thống công nhận, muốn xuất bản sách với nhà xuất bản lớn, muốn được mời phỏng vấn trên các kênh khủng. Nhưng đồng thời ông ta cũng muốn thu hút những người chống lại chính các thể chế đó. Đó là một trò cân bằng để kiếm tiền và danh tiếng.
Rồi đến câu chuyện ông ta vào trại cai nghiện vì phụ thuộc thuốc chống lo âu trong lúc vợ bị ung thư. Phần đó tôi không có gì để chê trách. Bất kỳ người đàn ông nào cũng có thể gục ngã khi gia đình gặp chuyện như vậy. Đó là điều con người. Nhưng vấn đề nằm ở những gì xảy ra sau đó. Khi ông ta xuất hiện trong một cuộc phỏng vấn sau khi ra viện, ông ta gần như khóc suốt cuộc trò chuyện. Không phải vì cái chết của ai đó. Không phải vì một bi kịch lớn. Mà vì những lời ác ý trên mạng.
Là một người đàn ông, tôi thấy điều đó khó chấp nhận. Tôi không nói rằng đàn ông không được khóc. Tôi cũng đã khóc nhiều lần trong đời. Nhưng bạn sẽ không bao giờ thấy tôi khóc trước ống kính. Bởi vì có một thứ gọi là phẩm giá. Khi bạn đang trong trạng thái cảm xúc không kiểm soát được, bạn không xuất hiện trước công chúng. Bạn rút lui, tự xử lý nó trong không gian riêng của mình. Đó là cách một người đàn ông giữ lòng tự trọng.
Bạn có thể nói tôi thiếu cảm thông. Không phải. Tôi hiểu nỗi đau, hiểu sự tuyệt vọng, hiểu cảm giác muốn sụp đổ. Nhưng tôi cũng hiểu rằng khi bạn tự đặt mình vào vị trí người dẫn dắt người khác, bạn phải kiểm soát bản thân. Khi khó khăn ập đến, bạn phải giữ được sự vững vàng tối thiểu. Nếu không, bạn không còn là tấm gương cho ai nữa.
Cuộc đời của một người đàn ông luôn có đau đớn, thất bại và tuyệt vọng. Đó là một phần của hành trình. Bạn phải đối mặt với nó. Thậm chí bạn phải chấp nhận nó, vì chỉ khi đã trải qua đau khổ, bạn mới biết trân trọng những thời điểm tốt đẹp. Nhưng biến sự yếu đuối của mình thành màn trình diễn công khai thì không phải là sức mạnh.
Jordan Peterson từng nói nhiều điều thông minh. Ông ta từng tự đặt mình vào vai trò một người dẫn đường cho một phong trào đang lớn dần. Nhưng theo tôi, ông ta là một nhà tiên tri giả. Không phải vì ông ta ngu ngốc – ông ta rất thông minh – mà vì ông ta muốn cả tiền bạc của những người chống hệ thống lẫn sự chấp nhận của chính hệ thống đó.
Và một khi tôi nhìn ra điều đó, tôi không còn coi ông ta là người đáng để noi theo nữa. Khi một người sụp đổ trước vài lời ác ý trên mạng, thì danh xưng “người bảo vệ tự do ngôn luận” của anh ta trở nên rỗng tuếch. Nếu bạn gục ngã trước những lời nói khó nghe, thì bước tiếp theo thường là muốn cấm luôn những lời nói đó. Và đó là lý do tôi không còn tin Jordan Peterson nữa.
