Bạn sẽ sớm nhận ra thời gian cứ thế vùn vụt trôi qua, và cuối cùng thì bạn chẳng có gì trong tay cả. Mỗi một ngày trôi qua trong sự trốn tránh là một ngày bạn yếu đi. Đừng tự dối gạt bản thân rằng bạn đang tích lũy hay dưỡng sức. Cả tôi, bạn và bất kỳ ai nhìn vào cũng đều thấy rõ: bạn chẳng mạnh lên tí nào, bạn chỉ đang mềm yếu hơn, trì trệ hơn, nặng nề hơn và đáng thương hại hơn mà thôi. Cách duy nhất để đảo ngược sự suy đồi này là đứng dậy và bước ra khỏi cửa.
Nếu những lời này nghe quen tai, thì là vì bạn đang đốt 10-12 hay 14 tiếng đồng hồ mỗi ngày để cày game, hoặc xem phim dài tập vô bổ. Bạn sẵn sàng ngồi cày lại từ đầu đến cuối mấy bộ phim cũ rích thay vì học tập hay làm việc gì đó ra hồn. Bạn có thể tự sướng năm mươi lần một ngày thay vì đi tìm một mối quan hệ nghiêm túc với gái tơ. Hoặc bạn đâm đầu vào mấy cái thú vui mô hình máy bay, xe tăng rồi tự huyễn hoặc đó là đam mê, nhưng thay vì chơi một hai tiếng, bạn cúng vào đó cả nửa ngày trời trong khi bản thân thì thất nghiệp. Nhìn lại mình đi, xem có đúng như vậy không?
Bản chất của những việc đó là bạn đang trốn chạy cuộc đời, hay chính xác hơn là trốn tránh những rắc rối cá nhân. Điều kỳ lạ là căn bệnh này hiếm khi xảy ra với những kẻ nghèo khổ cùng cực, mà nó lại chuyên ám những đứa có điều kiện “tàm tạm”. Kẻ nghèo đói phải cày thấy mẹ để sinh tồn, họ không có đường lui. Trốn chui trốn nhủi như bạn là đặc quyền độc hại của những gã trai trẻ có một cuộc sống trung bình: không đủ khổ để chết, nhưng lại đủ ấm êm để lười biếng. Có cơm ăn, có chỗ ở, ăn bám trong nhà ông bà già, cuộc sống không đủ bế tắc để buộc bạn phải thay đổi.
Cái vết xe đổ này thường xuất hiện ở những gia đình trung lưu hoặc khá giả, và đặc biệt phổ biến trong các gia đình vắng bóng người cha. Người mẹ đơn thân với lòng bao dung và tình yêu thương bản năng sẽ luôn bảo bọc, chu cấp cho con trai mà không biết cách đặt ra những giới hạn nghiêm khắc. Và gã trai trẻ, một cách vô thức hoặc cố tình, sẽ lợi dụng sự nuông chiều đó. Hắn cứ lỳ mặt trong nhà của mẹ, không làm được trò trống gì, trốn tránh trách nhiệm và trì hoãn việc trưởng thành. Ngày qua ngày, tháng qua tháng, năm qua năm, tuổi trẻ trôi đi mà chẳng để lại một giá trị gì.
Bi kịch này khó xảy ra hơn nếu có một người cha đúng nghĩa ở bên cạnh. Khốn nỗi, nhiều ông bố ngày nay quá nhu nhược, yếu ớt, chẳng khác nào bị vặt mất trứng và thất bại hoàn toàn trong việc đuổi thằng con mình ra khỏi tổ. Trong những gia đình như vậy, gã trai đó coi như có đến hai người mẹ thi nhau cưng nựng, biến hắn thành một đứa trẻ khổng lồ. Kết cục là hắn tiếp tục trốn trong cái kén của mình, mặc kệ đống đổ nát của cuộc đời.
Nếu ngay từ đầu, gã bị đuổi ra khỏi tổ và cánh cửa gia đình đóng sập lại sau lưng, gã có thể sẽ oán hận cha mẹ, nhưng gã sẽ buộc phải đối mặt với thực tế. Sự túng quẫn và tuyệt vọng chính là liều thuốc kích thích mạnh mẽ nhất. Khi bạn không biết tối nay mình ngủ ở đâu, ngày mai lấy gì bỏ vào mồm, khi bạn trắng tay và phải chiến đấu trần lực để sinh tồn, thì nghịch cảnh đó – một cách nghịch lý – lại chính là giai đoạn định hình và giá trị nhất của đời người.
Tôi đã sống ở cả hai nửa của sự tương phản đó. Năm 19 tuổi, sau khi bị đuổi học lần thứ hai ở trường đại học, tôi chẳng làm được tích sự gì. Tôi cúng phí nhiều tháng trời chỉ để xem ti vi, đọc sách vô tội vạ và để ngày tháng trôi qua trong vô nghĩa. Tình trạng thảm hại đó kéo dài nửa năm cho đến khi mẹ tôi thẳng thừng bảo rằng nếu tôi muốn sống như một kẻ ăn bám, thì tốt nhất là đi làm đi. Cuối cùng, tôi cũng kiếm được một công việc dạy tiếng Anh.
Sau đó, khi tôi đã thực sự nghiêm túc quay lại học tại Đại học Dartmouth, tôi lại bị đình chỉ một năm học vì bị con ghệ điên khùng tố cáo láo. Thời điểm đó, tôi sống xa gia đình, tiền không có, người quen không, chỗ dung thân cũng không. Tôi bị ném thẳng đến Dartmouth và giờ phải đối mặt với ba học kỳ liên tiếp không một lối thoát.
Chính trong nghịch cảnh khốn cùng đó, tôi đã tìm thấy một nguồn năng lượng sinh tồn mà trước đây tôi chưa từng biết đến. Không nhà, không việc, tiền bạc thì cạn kiệt vì lỡ mua máy tính mới, tôi đã dùng sự liều mạng và tài ăn nói của mình để xin vào làm việc tại một công ty luật ở Washington, D.C. Tôi thực hiện cuộc phỏng vấn qua điện thoại công cộng vào năm 1991, liên tục nhét những đồng xu vào máy khi tiền hết, và đã thuyết phục được người tuyển dụng. Sau đó, tôi tìm được chỗ ở nhờ liên lạc với một cựu sinh viên Dartmouth – ông Barry Sullivan, một người đàn ông góa vợ có căn nhà rộng lớn luôn sẵn lòng cưu mang sinh viên. Tôi đã sống ở đó và tự mình đứng vững từ hai bàn tay trắng.
Về sau, khi ông Barry biết tình cảnh thực sự của tôi lúc đó ngặt nghèo đến mức nào, ông đã thốt lên rằng trông tôi lúc nào cũng điềm tĩnh, “mượt như lụa”, như thể chẳng có chuyện gì xảy ra. Sự điềm tĩnh và năng lực đó chỉ được sinh ra từ bước đường cùng. Nhìn lại, những giai đoạn gian khổ tột cùng đó thường là cột mốc định hình nên một con người. Tôi cũng thấy điều tương tự ở những người đàn ông mà tôi kính trọng: họ đều có những khoảng thời gian phải tự lực cánh sinh, sống lay lắt từng ngày, thậm chí từng giờ. Sự tuyệt vọng đó đã rèn giũa nên sự tự tin – một niềm tin sắt đá rằng họ có thể chịu đựng và vượt qua mọi nghịch cảnh.
Ngược lại, khi những gã trai trẻ không được đẩy ra đời – giống như lũ NEET (những kẻ không học hành, không việc làm, không đào tạo) suốt ngày sống bám dưới tầng hầm của mẹ – chúng sẽ chìm sâu vào trầm cảm và đau khổ. Chúng sống mòn trong trạng thái lấp lửng, trốn tránh vấn đề của mình và để thời gian trôi qua vô ích. Sự lệch lạc này có thể dẫn đến những tư tưởng tình dục đen tối và biến thái. Thiếu đi hệ quy chiếu của một cuộc sống bình thường, chúng sẽ trượt dài vào những hành vi bệnh hoạn. Trong những trường hợp tồi tệ hơn, chúng bắt đầu nghĩ đến việc tự sát, hoặc nguy hiểm hơn là nung nấu ý định trả thù và làm hại những người vô tội. Những bi kịch như vậy bạn vẫn thấy nhan nhản trên thời sự đấy thôi.
Từ góc nhìn của một người đàn ông đã đi qua nửa đời người, cái giá đắt nhất của việc trốn chạy cuộc đời là sự mất mát vĩnh viễn của thời gian mà không đổi lại được gì. Bạn phung phí nhiều tháng, nhiều năm vào sự lười biếng, quay cuồng với thủ dâm, game và sự trì trệ, để rồi sau này mới bàng hoàng nhận ra mình đã mất đi quá nhiều. Càng già, bạn sẽ càng hiểu thời gian là tài sản vô giá duy nhất. Mấy câu nói cửa miệng kiểu “giết thời gian” đúng là sự ngu xuẩn. Bạn không có thời gian để lãng phí đâu. Trốn trong cái kén êm ấm nửa mùa để đóng cửa bảo nhau với thực tại sẽ khiến cuộc đời bỏ rơi bạn. Thời gian mất đi đó chính là nguồn cơn lớn nhất của mọi sự hối hận.
Giải pháp ở đây cực kỳ đơn giản: bạn phải bước ra khỏi cửa. Đặc biệt nếu bạn không có tiền hoặc đang có ai đó sẵn sàng nuôi bạn vô điều kiện, bạn phải quay lưng với sự trợ cấp đó và rời đi. Đừng thu vén đồ đạc lỉnh kỉnh, cũng đừng đợi đến khi tích đủ tiền bạc hay của cải. Mặc một bộ quần áo tử tế, khoác thêm chiếc áo khoác đủ ấm để có thể ngủ ngoài trời nếu cần, và cứ thế mà đi. Chính sự đường cùng sẽ nuôi sống bạn. Nếu không dám làm điều đó, bạn đang tự đẩy mình vào sự điên loạn thực sự – không phải kiểu điên lãng mạn hay kịch tính trên phim, mà là sự trống rỗng, vô hồn như những xác sống trong bệnh viện tâm thần, chỉ biết trương mắt nhìn vào hư vô. Nếu bạn cứ giả vờ mình là một con số không đủ lâu, bạn sẽ thực sự biến thành một con số không tròn trĩnh.
Bứt phá ra khỏi vùng an toàn là điều cực kỳ trầy trật, nhất là khi hoàn cảnh hiện tại của bạn dù nhục nhã, dù mài mòn ý chí nhưng lại chưa đủ khốn cùng để ép bạn phải hành động. Nhưng bạn bắt buộc phải đập tan cái lồng đó. Sự khốn khó ban đầu sẽ rất kinh khủng, nhưng bạn sẽ sống sót, sẽ gượng dậy và bắt đầu tự tay xây dựng cơ đồ của riêng mình. Sau này nhìn lại, bạn sẽ thấy trân quý những tháng ngày cơ cực đó. Bạn sẽ trở thành một người đàn ông bản lĩnh hơn, và quan trọng nhất, bạn cứu được chính mình khỏi sự điên loạn thầm lặng của một kẻ trốn chạy cuộc đời.
