Chỉ có kẻ có tội mới sợ sự phán xét. Những người sống một cuộc đời tử tế, chính trực chẳng bao giờ phải run rẩy trước công lý. Kẻ làm sai, kẻ nhúng chàm mới là những người lảng tránh và ghê tởm sự phán xét. Đó chính là bí mật của những người lính thực thụ, và cũng là lý do tại sao phương Tây không đón nhận Aleksandr Solzhenitsyn bằng vòng tay rộng mở. Ông ấy là một vĩ đại, một con người giống như Moses. Càng già đi, tôi càng tôn trọng ông ấy hơn. Khi bạn còn trẻ, bạn thường ngưỡng mộ những kẻ được truyền thông bảo phải ngưỡng mộ-như mấy tay sao đá bóng, ca sĩ hay diễn viên điện ảnh. Nhưng khi bạn có chút trải nghiệm, bạn sẽ thấy bọn họ thật tầm thường và nhỏ bé về mặt đạo đức.
Solzhenitsyn nhìn bề ngoài chỉ là một lão già hói đầu, có râu, một cựu tù nhân từ Liên Xô. Thời trẻ, bạn có thể thấy ông ấy thật nhàm chán, nhưng khi đã có chút sương gió, bạn sẽ nhận ra ông ấy là một người đàn ông đích thực với bản lĩnh phi thường. Trong khi chúng ta có thể chỉ có “lá gan” bé xíu bằng hạt nho, thì Solzhenitsyn mang trong mình sự dũng cảm không gì lay chuyển nổi. Ông ấy đã dám nói thẳng sự thật vào mặt những kẻ cầm quyền vào những thời điểm quan trọng nhất, khi mà cái giá phải trả có thể là cả mạng sống.
Sinh năm 1918, Solzhenitsyn khao khát trở thành một nhà văn Nga, nối tiếp truyền thống lẫy lừng của Pushkin, Tolstoy hay Dostoevsky. Ông từng học toán trước khi tham gia Thế chiến II và trở thành một sĩ quan pháo binh dũng cảm, được trao tặng nhiều huân chương. Dù từng là một người tin tưởng tuyệt đối vào hệ thống Xô Viết, nhưng trải nghiệm thực tế trên chiến trường đã làm ông thay đổi. Chỉ vì vài lời chỉ trích nhẹ nhàng về Stalin trong một bức thư riêng gửi bạn bè, ông bị kết án 8 năm tù trong hệ thống trại tập trung Gulag, sau đó là những năm tháng bị lưu đày biệt xứ tại Siberia.
Năm 1962, nhờ sự nới lỏng chính trị dưới thời Khrushchev, tác phẩm “Một ngày trong đời Ivan Denisovich” của ông được xuất bản và gây chấn động toàn cầu. Solzhenitsyn có một năng lượng viết mãnh liệt, văn phong của ông cuồn cuộn sức sống dù viết về những chủ đề tàn khốc nhất. Cuốn tiểu thuyết kể về một ngày “tốt lành” trong một trại tù “tốt”, nhưng những gì nó mô tả-từ việc đói khát đến mức phải tranh giành một mảnh chăn, hay phải quấn giẻ rách vào chân thay giày-lại khiến người ta phải bàng hoàng về sự khủng khiếp của hệ thống đó.
Chế độ Xô Viết là ví dụ điển hình của việc kiểm soát tư tưởng đến mức cực đoan; chỉ những gì được “phê duyệt” mới được lên tiếng. Solzhenitsyn đã phơi bày sự thật về Gulag-hệ thống trại lao động cưỡng bức mà cứ 10 người dân Xô Viết thì có 1 người từng phải trải qua. Nó không chỉ là sự đàn áp, mà còn là một phần tất yếu của nền kinh tế nô lệ mà Liên Xô dựa vào để tồn tại. Nếu không có lao động khổ sai, hệ thống đó đã sụp đổ sớm hơn nhiều chứ không đợi đến năm 1991. Ông hiểu rằng sự cởi mở chính trị chỉ là tạm thời, nên đã âm thầm thực hiện hai chiến lược: vừa viết các tiểu thuyết lịch sử lớn, vừa bí mật soạn thảo “Quần đảo Gulag”.
“Quần đảo Gulag” theo tôi là cuốn sách quan trọng nhất thế kỷ 20. Nó vượt xa mọi tác phẩm văn học thông thường vì nó là một công trình phi hư cấu đồ sộ, dựa trên lời khai của hơn 250 tù nhân. Solzhenitsyn đã chứng minh rằng hệ thống trại tập trung không phải là sản phẩm điên rồ của riêng Stalin, mà nó bắt nguồn từ chính Lenin và bản chất của chủ nghĩa cộng sản. Ông viết về lịch sử pháp lý khô khan một cách đầy đam mê, lồng ghép vào đó hành trình của một tù nhân từ khi bị bắt đến khi bị lưu đày, tạo nên một bản cáo trạng không thể chối cãi.
Sức mạnh của Solzhenitsyn nằm ở chỗ ông là một nhà đạo đức học. Ông tin vào cái thiện và cái ác, và ông không ngại chỉ thẳng mặt chúng. Khi “Quần đảo Gulag” xuất hiện tại phương Tây năm 1973, nó đã đập tan mọi ảo tưởng về chủ nghĩa cộng sản trên toàn thế giới. Dù bị KGB ám sát hụt, bị đàn áp và cuối cùng bị trục xuất khỏi quê hương năm 1974, ông vẫn kiên cường. Ông đã sống 20 năm tại Mỹ trước khi trở về Nga khi chế độ cũ sụp đổ. Suốt thời gian đó, ông vẫn giữ vững lập trường của mình, không bao giờ thỏa hiệp hay xu nịnh công chúng.
Phương Tây từng có lúc cố gắng hạ bệ ông vì ông đã thẳng thắn chỉ trích sự yếu hèn và buông thả của họ. Họ thích nghe ông nói về cái xấu của Liên Xô, nhưng lại khó chịu khi ông soi xét và phán xét chính họ. Bản thân tôi, nhờ đọc Solzhenitsyn từ năm 16 tuổi, đã sớm nhận ra bộ mặt thật của những tư tưởng tập thể cực đoan. Ông ấy là một người khắc nghiệt, một “viên thuốc đắng” khó nuốt đối với những người trẻ tuổi, nhưng lại là hình mẫu về lòng can đảm và lương tri mà bất kỳ người đàn ông nào cũng nên hướng tới.
Đừng chỉ đọc sách của ông, hãy nhìn vào cuộc đời ông. Đó là một con người đã nhìn thẳng vào gương mặt của cái ác, đi qua chiến tranh và ngục tù để rồi trở về với thẩm quyền đạo đạo đức tối cao để nói về đúng và sai. Solzhenitsyn không cần nịnh bợ ai, ông chỉ đi theo con đường của sự thật. Giữa một thế giới đầy rẫy những kẻ đạo đức giả và những sự phản kháng hời hợt, ông đứng đó như một tượng đài về việc một cá nhân đơn độc có thể lay chuyển cả một đế chế bằng sức mạnh của chân lý.
