Tôi thường lướt Discord, ngó nghiêng qua mấy cái servers, các phòng chat khác nhau và tôi thấy phát ngấy khi chứng kiến lũ trẻ ranh chúng mày suốt ngày lôi cái điểm IQ ra để nâng bi nhau, như thể đó là thứ quyền lực tối thượng nhất trên đời này. Thật nực cười, nhưng thôi, tôi hiểu được. Đó chỉ là biểu hiện của sự non nớt và chưa trải sự đời. Ngày xưa, tin hay không tùy bạn, tôi cũng từng là một thằng nhóc thông minh. Và cái giống mọt sách có tí chữ lúc trẻ thường ảo tưởng rằng chỉ cần mình thông minh, sở hữu cái chỉ số IQ cao ngất ngưởng là nắm chắc chiếc vé thành công, còn lũ ít chữ ngoài kia sẽ chẳng làm nên trò trống gì. Tôi của ngày xưa từng tự đắc nghĩ mình là một ngôi sao sáng trong tương lai chỉ vì vài cái con số IQ vô tri đó.
Bây giờ nhìn lại, tôi nhận ra bi kịch của những thằng trẻ tuổi có não nhưng ngoài cái não ra thì chẳng có cái vẹo gì khác. Chúng mày vừa mới bước chân vào đời, địa vị bằng không, tài nguyên không có, đến cái xe che mưa che nắng có khi còn phải ngửa tay xin tiền mua, nhưng lại thích bám víu vào cái danh “thông minh” để gặm nhấm. Chính cái sự thông minh đó lại cô lập bạn ra khỏi xã hội, đặc biệt là ở cái hệ thống giáo dục quèn này, nơi người ta chẳng biết phải làm gì với những đứa có bộ não quái kiệt. Bạn thấy mình vượt trội hơn đám bạn đồng lứa, nhưng lại bất lực không biết dùng cái não đó vào việc gì. Thế là bạn nhìn ra xã hội, thấy người thông minh kiếm được nhiều tiền, rồi bạn tự bú liếm vết thương lòng, tự sưởi ấm cho bản thân qua cái thời kỳ dậy thì cô độc bằng suy nghĩ: “Mình thông minh nhất cái phòng này, lũ kia không thèm nói chuyện với mình là vì chúng nó không đủ tầm”.
Nhớ cho kỹ, IQ không phải là tất cả, càng không phải là cái rốn của vũ trụ. Rồi cuộc đời sẽ vả vào mặt bạn để bạn hiểu rằng có những phẩm chất khác còn đáng giá hơn vạn lần mấy cái điểm số IQ chết tiệt đó. Đầu tiên là sự kiên trì và tính nhất quán. Người ta có câu: “90% của thành công là việc bạn có mặt đúng giờ”. Đúng đến từng phân! Biết bao nhiêu thằng thiên tài ngoài kia rốt cuộc chẳng làm nên cơm cháo gì chỉ vì thiếu kỷ luật, thích làm việc theo cảm hứng. Trong khi đó, những thằng không quá thông minh nhưng có tính kỷ luật sắt đá lại đạt được vạn điều hiển hách.
Xã hội này khôn bỏ mẹ, người ta sẽ chọn dựa dẫm vào một kẻ đáng tin cậy, luôn xuất hiện đúng lúc, dù gã đó không phải là kẻ sắc sảo nhất. Và kẻ được xã hội trọng dụng thì sẽ được ban thưởng. Còn cái thằng thông minh theo kiểu nắng mưa thất thường, hứng lên thì làm xuất sắc, tuột cảm xúc thì nằm ườn ra ngủ hoặc cắm mặt vào game, cuối cùng cũng không được đánh giá cao. Cuộc đua đường dài này luôn gọi tên con rùa kiên trì chứ không bao giờ thuộc về con thỏ ngạo mạn.
Trong tâm lý học, người ta có mô hình Big Five để đo lường tính cách con người, gồm năm yếu tố: Cởi mở, Tận tâm, Hướng ngoại, Dễ chịu và Tâm lý bất ổn. Những yếu tố này chẳng liên quan quái gì đến IQ của bạn, nhưng chúng lại là thước đo chính xác xem bạn sẽ làm ông chủ hay làm kẻ ăn mày. Cái sự tận tâm (Conscientiousness), sự nhất quán mà tôi vừa nói, nó cực kỳ quan trọng. Kế đến là tính hướng ngoại – năng lực giao tiếp và kết nối với đồng loại. Sự thật phũ phàng là những kẻ hướng nội luôn thua thiệt hơn những kẻ hướng ngoại đến mức giật mình. Hãy tỉnh ngộ đi, IQ không phải là chiếc đũa thần bảo chứng cho tương lai của bạn đâu!
Một phẩm chất tối quan trọng khác mà lũ trẻ thường thiếu, đó là khả năng kiểm soát xung năng. Trong đời, thằng đàn ông nào mà chẳng có lúc bị thằng khác sỉ nhục, bị những kẻ có quyền có thế dẫm đạp lên lòng tự trọng. Tôi cũng từng bị, và bạn cũng thế thôi. Nhưng thằng đàn ông có bản lĩnh kiểm soát hành vi sẽ hiểu rằng: có những lúc, phản kháng lại sự sỉ nhục đó ngay lập tức là tự sát. Bạn phải biết nuốt nhục, biết cúi đầu chịu trận để chờ thời. Ví dụ thực tế nhé, nếu bạn chạm trán với một gã cớm hách dịch, gã dùng cái quyền lực được ban phát để nhục mạ bạn, bạn sẽ làm gì? Thằng ngu sẽ nhảy chồm chồm lên để chứng tỏ cái tôi, còn thằng có bản lĩnh sẽ ngậm mồm lại, hợp tác và kiềm chế sự điên tiết của mình. Gã sẽ nuốt hận, đợi luật sư đến, đợi có đủ bằng chứng rồi mới đốp chát lại với thằng cớm đó một vố ra trò.
Kiểm soát xung năng nó nằm ở những việc nhỏ nhặt nhất hàng ngày. Là khi bạn vác cái thây đó vào tiệm đồ ăn nhanh, dù thèm nhỏ dãi và đói cồn cào nhưng chỉ gọi đúng một cái bánh thay vì nốc một lúc năm cái, vì bạn biết nốc lắm thì người sẽ phình ra như cái khí cầu. Khả năng tự chủ đó đáng giá gấp vạn lần cái IQ của bạn. Vậy tại sao bạn cứ phải bám lấy cái IQ để thủ dâm tinh thần? Đơn giản là vì ngoài cái đó ra, bạn chẳng có cái mẹ gì để tự hào cả. Bạn bất tài, cô độc, cảm thấy mình bị xã hội gạt ra rìa dù bạn đã 20, 25 hay thậm chí là 30 tuổi. Bạn ôm một bụng kiến thức, tự học đủ thứ trên đời, bạn nghĩ mình là bộ não vĩ đại của thời đại nhưng tại sao không ai kính trọng bạn? Thế là bạn tự huyễn hoặc rằng điểm IQ là thứ duy nhất có giá trị, còn lũ không có IQ cao thì không xứng đáng được tôn trọng. Bạn đang dùng cái trò hèn hạ đó để tự an ủi cái tôi thảm hại của mình.
Tôi đi guốc trong bụng bạn vì ngày xưa tôi cũng khốn nạn như thế. Năm 16, 19 tuổi, khi trong tay không có một tấc sắt, tôi cũng tự sướng bằng ý nghĩ mình là kẻ thông minh nhất phòng. Đúng, tôi thông minh thật, nhưng tôi lại thiếu những phẩm chất sinh tồn khác và sai lầm lớn nhất của tôi là không chịu rèn luyện chúng. Bạn có IQ cao đúng không? Tốt, vậy thì dùng cái não đó mà rèn luyện sự tự chủ, kỷ luật, tính kiên trì và năng lực hướng ngoại đi! Bạn là một thằng mọt sách hướng nội và bạn thừa biết kẻ hướng nội khó thành công hơn kẻ hướng ngoại, vậy tại sao không dùng cái não thiên tài của bạn để học cách giao tiếp? Trong bất kỳ cuộc đàm phán kinh doanh nào, thằng nào hướng ngoại hơn, có thần thái và năng lực áp đảo hơn, thằng đó thắng. Dùng cái não của bạn mà đi học một khóa nói trước công chúng đi, thay vì ngồi đó gõ phím tự cao.
Chẳng có gì thảm hại và đáng thương hại hơn một lão già 45 tuổi sở hữu IQ 170 nhưng cuộc đời là một con số 0 tròn trĩnh. Chuyện này xảy ra như cơm bữa ngoài đời kia kìa. Những gã có IQ vượt chuẩn ba, bốn lần người bình thường rốt cuộc lại chẳng đáng một xu, chỉ vì họ quá ngu xuẩn khi không biết dùng bộ não đó để phát triển các kỹ năng khác. Đừng có sa chân vào cái bẫy chết người đó. Sự thông minh của lũ mọt sách đôi khi là một thứ ngu xuẩn tột cùng. Tính kiên trì hay năng lực hướng ngoại không tự nhiên mà có, chúng là những vùng cơ bắp phải được trầy trật rèn luyện mỗi ngày. Bạn nghĩ tại sao tôi có thể ngồi đây, làm những bài gãy gọn, sắc bén và đè bẹp người khác như thế này? Nhờ luyện tập và tự sỉ vả bản thân mỗi ngày đấy!
Căn bệnh nan y của mấy thằng IQ cao là không bao giờ chịu nhận mình sai, luôn nghĩ cái não của mình là đủ để cân cả thế giới. Sai lầm! Bộ não chỉ là vạch xuất phát thôi. Có một cái não tốt là may mắn, nhưng nó chỉ là bước khởi đầu. Hãy biết điều mà dùng cái bộ não đó để rèn rũa những vũ khí khác, rèn luyện để trở thành một gã đàn ông đích thực, thay vì là một thằng nhóc lùn tịt về bản lĩnh suốt đời ôm cái bảng điểm IQ đi ăn mày sự công nhận.
