CẢM GIÁC THUỘC VỀ – GIẤC MƠ KHÔNG BAO GIỜ TRỞ LẠI
Tôi nhớ năm mình 4, 5 tuổi, lao đi trên chiếc xe đạp ba bánh làm từ nhựa đỏ vàng, ở ngoại ô Los Angeles. Lúc đó, thế giới thật an toàn, lũ trẻ chúng tôi như một bầy thú hoang nhỏ, chạy nhảy mà không có một gợn lo âu. Cảm giác lúc đó là sự “thuộc về” tuyệt đối – một vị trí dành riêng cho tôi trong vũ trụ này, nơi mọi người đều hạnh phúc khi thấy tôi và tôi chẳng cần phải cố gắng để hòa nhập. Lần cuối cùng tôi cảm nhận được sự trọn vẹn đó là năm 11 tuổi, trong một chuyến cắm trại cùng trường. Đã 40 năm trôi qua, và từ đó đến nay, tôi chưa từng tìm lại được cảm giác ấy thêm một lần nào nữa.
Ở tuổi 51, tôi nhận ra khao khát được thuộc về là một nhu cầu mãnh liệt nhưng không bao giờ có thể được lấp đầy khi bạn đã trưởng thành. Càng lớn, bạn sẽ thấy mình giống như một miếng ghép Lego bị biến dạng: một phần có thể khớp với xã hội, nhưng những phần còn lại thì luôn lạc lõng. Xã hội chúng ta đang sống đã biến con người thành những “nhà thầu độc lập”, những nguyên tử trôi dạt. Chúng ta không thực sự thuộc về đâu cả, chúng ta chỉ được “nhét” vào những vị trí khác nhau để phục vụ cho mục tiêu duy nhất: năng suất và tiền bạc.
CÁI GIÁ CỦA VIỆC TRỞ THÀNH “BÁNH RĂNG” TRONG CỖ MÁY
Tôi từng là một tiểu thuyết gia viết truyện giật gân. Khi đó, tôi cảm nhận rõ rệt rằng cả hệ thống – từ nhà xuất bản, đại lý đến biên tập viên – đều muốn tôi chỉ viết đi viết lại đúng một kiểu nội dung. Họ muốn tôi trở thành một chiếc bánh răng dễ đoán, quay đều đặn để cỗ máy kiếm tiền vận hành trơn tru. Nếu tôi chấp nhận giới hạn bản thân, lặp lại chính mình và làm đúng những gì họ mong đợi, tôi sẽ có tất cả: tiền bạc, sự tôn trọng và cảm giác “thuộc về” giả tạo trong giới thượng lưu New York.
Đây chính là sự đánh đổi tàn nhẫn nhất của đời người: Để thuộc về, bạn phải tự giới hạn chính mình. Bạn muốn một môi trường làm việc ấm cúng, nơi mọi người đều biết tên bạn và mỉm cười với bạn? Vậy thì hãy chuẩn bị tinh thần để trở thành một chiếc bánh răng vuông vức, không được phép lệch nhịp, không được phép thể hiện cái tôi vượt quá khuôn khổ. Nếu bạn từ chối giới hạn bản thân, cỗ máy sẽ lập tức tống khứ bạn ra ngoài và thay thế bằng một kẻ khác biết nghe lời hơn.
TỰ DO LÀ MỘT CANH BẠC ĐẦY RỦI RO
Ngược lại với sự thuộc về là tự do. Nhiều kẻ mơ mộng tin rằng tự do là điều tuyệt vời nhất, nhưng họ lại không hiểu cái giá của nó. Khi bạn chọn tự do để khám phá bản thân và sống theo cách của mình, bạn đã chính thức bước ra khỏi vùng an toàn. Bạn sẽ không còn sự bảo vệ, không còn sự nâng đỡ của bất kỳ hệ thống nào. Thất bại không chỉ là một khả năng, mà là một kết quả tất yếu đối với số đông.
Hãy nhìn Nietzsche, một thiên tài nhưng đã thất bại thảm hại trong việc đạt được các mục tiêu đời mình khi chọn tự do. Ông ta bị hệ thống học thuật đào thải, sống nghèo khổ và cô độc cho đến chết. Sự cay đắng trong văn chương của ông ta chính là minh chứng cho cái giá của tự do. Bản thân tôi cũng đã chọn con đường này. Có những lúc tôi kiếm tiền như nước, nhưng cũng có lúc trắng tay không biết bữa sau ăn gì. Nếu tôi có thành công về vật chất như hiện tại, tôi thẳng thắn thừa nhận đó là nhờ may mắn. Đừng nghe những kẻ khác bốc phét về nỗ lực hay trí tuệ; khi bạn chọn tự do, may mắn là yếu tố quyết định bạn tồn tại hay bị nghiền nát.
SỰ CÔ ĐỘC LÀ PHÍ SINH HOẠT CỦA VĂN MINH
Xã hội hiện đại là một sự đánh đổi vĩ đại. Hai ba trăm năm trước, tổ tiên chúng ta sống trong những cộng đồng nhỏ, nơi mọi người biết rõ nhau từ lúc sinh ra đến khi chết đi. Chúng ta đã hy sinh sự gắn kết sâu sắc đó để xây dựng nên những thành phố khổng lồ, tạo ra hạ tầng, máy bay và công nghệ liên lạc tức thời. Chúng ta có sự giàu sang và tiện nghi, nhưng cái giá phải trả là sự cô độc và cảm giác lạc lõng (alienation).
Dù bạn chọn con đường nào – làm một chiếc bánh răng ngoan ngoãn để được bảo vệ, hay chọn tự do đầy rủi ro để được là chính mình – thì cảm giác thuộc về trọn vẹn như thuở nhỏ sẽ không bao giờ quay lại. Bạn sẽ luôn cảm thấy mình như một kẻ ngoại cuộc, một mảnh ghép không hoàn hảo. Đó là sự thật cay đắng mà bạn phải chấp nhận. Hãy tỉnh táo để thương lượng với chính mình: Bạn sẵn sàng hy sinh bao nhiêu phần cái tôi để đổi lấy sự an toàn, và phần nào trong tâm hồn bạn là bất khả xâm phạm? Hãy chọn lấy một con đường và đừng bao giờ hối hận về cái giá phải trả.
