Trường lớp đào tạo bạn thành công nhân, chứ không phải ông chủ.
Giáo dục nói chung, từ trường lớp cho tới đại học, về bản chất không được thiết kế để giúp bạn trở thành một cá nhân độc lập. Nó được thiết kế để huấn luyện bạn suy nghĩ như một nhân viên, suy nghĩ giống số đông, giống “bầy đàn”, chứ không phải suy nghĩ như chính bạn. Nó không dạy bạn cách nhận diện điều bạn thực sự thích, điều bạn thực sự muốn, hay con đường nào là phù hợp với bản thân mình. Nó dạy bạn cách hòa tan mình vào tập thể, làm sao để không khác biệt, làm sao để giống người khác trong cùng lớp, cùng hệ thống, cùng xã hội.
Đó là lý do vì sao xã hội luôn khó chịu, thậm chí thù ghét những người có tinh thần cá nhân mạnh mẽ, những người dám đi chệch khỏi đường mòn. Chỉ cần bạn nói với gia đình rằng bạn không muốn học đại học, rằng bạn muốn tự tìm con đường riêng của mình, khả năng cao là họ sẽ phản đối, la mắng, thậm chí khiến bạn cảm thấy tội lỗi. Không hẳn vì họ xấu, mà vì họ không tin bạn đủ bản lĩnh để tự lo cho bản thân nếu không bám vào hệ thống. Trong đầu họ, an toàn đồng nghĩa với học hành, bằng cấp, rồi kiếm một công việc “ổn định”. Tất cả đều xoay quanh một chữ: job, làm công ăn lương.
Nhưng bạn thử nhìn lại mà xem, nền kinh tế đã sụp đổ bao nhiêu lần rồi. Từ bong bóng dotcom, khủng hoảng nhà đất 2008, cho tới những cú sốc kinh tế gần đây. Mỗi lần như vậy, điều gì xảy ra? Người ta bị sa thải hàng loạt, thất nghiệp tăng vọt, không trả nổi tiền thuê nhà, tiền vay ngân hàng. Và rồi họ hoảng loạn, quay sang trông chờ vào chính phủ như những đứa trẻ trông hóng người bảo mẫu. Lý do sâu xa là vì họ không có năng lực tự thân. Họ chỉ biết một con đường duy nhất: đi làm thuê trong hệ thống. Khi hệ thống trục trặc, họ sụp đổ theo.
Tôi không trách những người chọn con đường an toàn đó. Vì từ nhỏ, xã hội đã lập trình họ như vậy. Điều tôi không chấp nhận được là việc xã hội và gia đình dẫm đạp, chế giễu, hoặc tìm cách kéo những người muốn đi con đường khác trở lại “chuồng”. Tôi lớn lên trong một gia đình coi trọng giáo dục. Bố mẹ tôi đều không muốn tôi phải lam lũ, vất vả. Tôi hiểu và tôi biết ơn điều đó. Nhưng vấn đề là tôi đã thấy được bản chất trường lớp từ sớm. Ngay từ đầu, tôi đã biết tôi muốn một thứ gì đó khác.
Lần đầu tiên đăng ký học đại học, tôi đứng xếp hàng hàng giờ liền. Nhìn quanh, tôi thấy toàn những đứa trẻ có vẻ thông minh hơn mình. Tôi biết rằng nếu bước vào lớp, tôi sẽ chỉ là một người bình thường, thậm chí lép vế. Lúc đó tôi buộc phải làm một việc rất khó: tin vào trực giác của chính mình. Và trực giác nói với tôi rằng trường học không phải nơi dành cho tôi. Dù tôi vẫn cố học, vẫn vượt qua các môn, nhưng tâm trí tôi chưa từng thực sự ở đó.
Ngay cả khi còn đi học, tôi đã bắt đầu làm ăn riêng. Tôi luôn tìm cách tự nuôi sống mình để không phải phụ thuộc vào một công việc “đúng chuẩn”. Tôi gần như không có nhiều kinh nghiệm làm công ăn lương theo kiểu truyền thống. Sau này, khi tôi có những công việc doanh nghiệp lương cao, tôi cũng không có được chúng bằng cách gửi CV rồi đi phỏng vấn như hàng nghìn người khác. Tôi đi con đường riêng. Tôi tạo quan hệ, xây dựng sự tin tưởng, khiến người khác đặt cược vào tôi. Và một khi ai đã đặt cược vào tôi, tôi làm mọi thứ để không làm họ thất vọng. Tôi làm việc cực kỳ hiệu quả, tạo ra giá trị thật, mang lại lợi nhuận thật. Đó là cách tôi sống.
Tôi đã từng rơi xuống đáy. Mất tiền, mất người yêu, gần như trắng tay. Nhưng chính vì tôi không bao giờ hoàn toàn lệ thuộc vào hệ thống, tôi có thể đứng dậy. Khi tôi có được một công việc tốt, cuộc đời tôi thay đổi rất nhanh. Từ không có gì trong tay, tôi vươn lên mạnh mẽ. Câu chuyện đó giống như trong bộ phim “Mưu cầu hạnh phúc”, và tôi thực sự đồng cảm với nó.
Điều tôi ghét nhất ở giáo dục chính quy là nó tước đi khả năng tự nhận thức của bạn. Nó không giúp bạn khám phá bạn là ai, mà chỉ dạy bạn cách trở thành một bánh răng. Gia đình, dù vô tình hay hữu ý, thường tiếp tay cho quá trình này. Khi bạn đã trở thành một phần của hệ thống, bạn sẽ dễ tổn thương trước mọi biến động của hệ thống đó.
Tôi thì khác. Tôi xây dựng những mô hình kinh doanh không phụ thuộc vào một công ty hay một ông chủ. Trong những giai đoạn kinh tế khó khăn nhất, công việc của tôi không những không sụt giảm mà còn tăng trưởng. Trong khi nhiều người thân, bạn bè tôi chật vật vì mất việc, tôi vẫn đứng vững. Điều đó không phải vì tôi may mắn, mà vì tôi không đặt toàn bộ số phận của mình vào tay một hệ thống duy nhất.
Tôi không nói rằng đại học là vô dụng với tất cả mọi người. Nếu bạn muốn trở thành bác sĩ, luật sư, kỹ sư , những ngành nghề cần chứng chỉ và cấp phép , thì bạn bắt buộc phải đi học. Nhưng với rất nhiều lĩnh vực khác, từ kinh doanh, nghệ thuật, làm phim, sáng tạo… bạn không cần một tấm bằng làm tấm vé cho vòng gửi xe. Bạn cần trải nghiệm thật. Tôi học kinh doanh ở trường, nhưng chỉ sau một thời gian ngắn, tôi nhận ra lý thuyết không giúp tôi hiểu được bản chất. Tôi cần va chạm, cần làm thật, cần thất bại thật.
Tôi là kiểu người không học được bằng sách vở. Tôi học bằng hành động. Có thể bạn cũng vậy. Nếu thế, bạn phải tôn trọng cách học của chính mình, thay vì ép bản thân vào một khuôn mẫu không phù hợp. Tôi đã bắt đầu kinh doanh từ rất sớm, vừa làm những công việc lương thấp để sống qua ngày, vừa thử nghiệm, vừa thất bại, vừa đứng lên. Chính những lần đó mới dạy tôi cách tồn tại và phát triển.
Không phải ai cũng phù hợp để làm doanh nhân. Phần lớn mọi người sẽ hạnh phúc hơn khi có một công việc ổn định. Tôi nói điều này rất rõ ràng và trung thực. Nhưng dù bạn chọn con đường nào, điều quan trọng nhất là: đó phải là lựa chọn của bạn, chứ không phải lựa chọn của hệ thống, của gia đình, hay của nỗi sợ bị cô lập khỏi đám đông.
Nếu bạn đang đi học mà trong lòng luôn có cảm giác sai sai, luôn tự hỏi “mình đang làm gì ở đây”, thì đó không phải là ngẫu nhiên. Đó là trực giác, là bản năng đang lên tiếng. Có thể con đường đúng với bạn không nằm trên xa lộ đông đúc mà mọi người đang chen chúc. Có thể bạn cần rẽ sang một lối khác, nhỏ hơn, ít người đi hơn, nhưng là của riêng bạn.
Đại học chỉ là con đường mặc định. Nhưng mặc định không có nghĩa là tối ưu. Trong cuộc sống, cũng giống như khi lái xe gặp kẹt đường, đôi khi bạn phải rẽ sang lối khác, hoặc thậm chí tự mở ra con đường mới. Điều tệ nhất bạn có thể làm là ở yên trên con đường mòn chỉ vì sợ khác người.
Tôi không khuyên bạn bỏ học bằng mọi giá. Tôi chỉ muốn bạn tỉnh táo. Nếu trường học phù hợp với bạn, hãy học. Nếu không, hãy can đảm thừa nhận điều đó với chính mình. Đừng sống như một con cừu chỉ vì sợ bị tách khỏi đàn. Hãy giữ lấy tư duy độc lập, giữ lấy cái tôi của bạn. Vì cuối cùng, không ai sống cuộc đời này thay bạn được.
