Khi giáo dục bị kẹp chặt bởi tư tưởng

Tôi từng nghĩ rằng môi trường học thuật ở Tây Phương là nơi mọi ý tưởng được tự do tung hoành, nơi bạn có thể đặt câu hỏi, tranh luận, thậm chí cãi tay đôi với giáo sư mà không sợ bị đuổi ra khỏi lớp. Nhưng hóa ra, không hẳn thế. Có những lúc, bạn dám mở miệng phản đối một hệ tư tưởng nào đó, đặc biệt trong giới tự xưng là trí thức, thì ôi thôi, chuẩn bị tinh thần bị nhìn như người ngoài hành tinh. Và khi một hệ tư tưởng, như chủ nghĩa nữ quyền chẳng hạn, được đưa lên bàn thờ trong các trường đại học, thì mọi chuyện bắt đầu trở nên… kỳ cục.

Hãy tưởng tượng thế này: bạn xây một ngôi đền, gọi nó là giáo dục, nhưng bên trong lại thờ một vị thần duy nhất. Ai không quỳ lạy thì bị coi là dị giáo. Việc biến chủ nghĩa nữ quyền, hay bất kỳ tư tưởng nào, thành một thứ gần như tôn giáo trong môi trường học thuật chẳng khác gì việc bạn ép mọi người phải tin vào một bộ quy tắc mà không được phép nghi ngờ. Nó không chỉ thiếu khách quan, mà còn hơi… bất lịch sự với những ai không cùng niềm tin. Giáo dục, đáng lẽ phải là nơi khuyến khích tư duy phản biện, lại biến thành sân khấu cho một vở kịch mà kịch bản đã được viết sẵn.

Môi trường giáo dục hay sàn diễn chính trị?

Bây giờ, hãy nhìn vào các trường đại học. Nhiều nơi tự hào là cái nôi của tri thức, nhưng nếu bạn để ý kỹ, sẽ thấy một số khoa, đặc biệt là khoa học xã hội, bị ảnh hưởng nặng nề bởi một màu sắc tư tưởng. Chủ nghĩa nữ quyền, hay bất kỳ hệ tư tưởng nào, khi len lỏi vào cách quản lý trường học, cách giảng dạy, thì nó không còn là một ý tưởng để thảo luận nữa. Nó trở thành một cái khung cứng nhắc, ép các môn học phải uốn theo. Kết quả? Thay vì thúc đẩy khoa học khách quan, nơi mà mọi thứ được kiểm chứng bằng logic và bằng chứng, chúng ta lại có một môi trường bị chính trị hóa.

Tôi không nói rằng các giáo sư, giảng viên cố tình làm thế. Nhưng khi một người tự nhận mình là người theo chủ nghĩa này, chủ nghĩa kia, rồi mang niềm tin cá nhân vào bài giảng, thì ranh giới giữa giáo dục và tuyên truyền bắt đầu mờ đi. Bạn ngồi nghe giảng, tưởng là đang học, nhưng hóa ra lại đang được truyền bá một góc nhìn duy nhất. Những người có đầu óc sắc bén, thích đặt câu hỏi, sẽ sớm nhận ra điều này. Họ sẽ nghĩ: Ủa, cái này là kiến thức hay là quan điểm cá nhân được đóng mác giáo dục?

Giáo sư hay người truyền giáo?

Hài hước nhất là khi bạn gặp một giáo sư đứng lớp, miệng nói về khoa học, về tính khách quan, nhưng toàn bộ bài giảng lại phảng phất mùi của niềm tin cá nhân. Tôi từng gặp vài trường hợp như thế. Người ta không dạy bạn cách nghĩ, mà dạy bạn phải nghĩ gì. Và nếu bạn dám hỏi ngược lại, kiểu như: Thưa thầy, em thấy ý này có vẻ hơi thiên vị, thì chúc mừng, bạn vừa tự biến mình thành kẻ nổi loạn trong lớp.

Vấn đề không phải là giáo sư không được có quan điểm. Ai mà chẳng có. Nhưng khi bạn đứng trên bục giảng, vai trò của bạn là truyền tải kiến thức, không phải rao giảng niềm tin. Nếu không, bạn không phải là nhà giáo dục theo đúng nghĩa, mà giống một nhà truyền giáo hơn. Và học sinh, sinh viên, những người đang cố gắng học cách tư duy độc lập, lại bị kẹt trong một cái bẫy: hoặc là gật gù đồng ý, hoặc là bị coi là chống đối.

Cần gì để giáo dục thực sự khách quan?

Tôi không phản đối việc thảo luận về chủ nghĩa nữ quyền hay bất kỳ tư tưởng nào khác trong trường học. Ngược lại, cứ mang tất cả lên bàn mổ, phân tích, tranh luận, thậm chí cãi nhau cho ra lẽ. Nhưng đừng biến nó thành chân lý tuyệt đối, bắt mọi người phải cúi đầu. Giáo dục nên là nơi bạn được phép nghi ngờ, được phép đặt câu hỏi, và quan trọng nhất, được phép không đồng ý mà không bị phạt điểm hay bị nhìn như tội đồ.

Để làm được điều đó, các trường đại học cần ngừng biến mình thành đấu trường chính trị. Khoa học xã hội, hay bất kỳ ngành nào, phải quay về với gốc rễ của khoa học: dựa trên bằng chứng, logic, và sự cởi mở. Giáo sư cần nhớ rằng họ là người hướng dẫn, không phải người áp đặt. Và sinh viên, những người trẻ đầy nhiệt huyết, cần được khuyến khích để tự tìm ra câu trả lời, thay vì bị nhồi nhét một góc nhìn duy nhất.

Nói chung, giáo dục là một thứ đẹp đẽ, nhưng chỉ khi nó thực sự là giáo dục. Khi nó bị biến thành công cụ để truyền bá tư tưởng, thì nó giống như một ly cà phê bị pha nhầm với mắm tôm: nghe thì lạ, nhưng uống vào chẳng ra làm sao. Tôi chỉ mong một ngày nào đó, các trường đại học sẽ là nơi mà mọi ý tưởng được tự do bay nhảy, nơi bạn có thể nói Tôi không đồng ý mà không sợ bị đuổi ra khỏi lớp. Và khi đó, tôi tin, chúng ta sẽ có những thế hệ trẻ tư duy sắc bén, sẵn sàng đối mặt với thế giới bằng cái đầu lạnh và trái tim nóng.