Đi tìm điểm cân bằng vàng ngọc trong cuộc sống
Làm sao để sống vừa đủ, không quá thừa, cũng chẳng quá thiếu. Cái này nghe đơn giản, nhưng tin tôi đi, nó giống như đi thăng bằng trên dây giữa hai tòa nhà chọc trời vậy. Chỉ cần lơ là một chút là bạn ngã nhào, hoặc về phía bên này, hoặc sang phía bên kia. Triết gia Aristotle từng nói đại ý rằng đức hạnh nằm ở điểm giữa của hai cái xấu: một bên là dư thừa, bên kia là thiếu hụt. Và tôi thấy ông nói đúng, vì cuộc đời này, cái gì cũng cần vừa phải, kể cả sự vừa phải.
Bạn có bao giờ để ý rằng khi bị tổn thương, người ta thường lao đầu sang cực đoan đối lập chưa? Ví dụ, nếu bạn bị một con mèo cào, bạn không chỉ tránh con mèo đó, mà có khi còn thề thốt sẽ không bao giờ lại gần bất kỳ con mèo nào nữa. Hoặc tệ hơn, bạn quay ra ghét hết cả loài mèo, cho rằng chúng sinh ra để làm khổ bạn. Nhưng rồi, thời gian trôi qua, bạn nhận ra không phải con mèo nào cũng xấu, và cái cào hôm đó có thể chỉ là do bạn vô tình giẫm phải đuôi nó. Bạn bắt đầu tìm được điểm cân bằng: không ôm ấp mọi con mèo như trước, nhưng cũng không chạy mất dép mỗi khi thấy một con lởn vởn.
Tôi thấy chuyện này xảy ra khắp nơi. Lấy ví dụ một người lớn lên trong gia đình tôn giáo nghiêm khắc, kiểu ngày nào cũng phải cầu nguyện, đi lễ, không được làm cái này, không được đụng cái kia. Đến một ngày, họ nổi loạn, vứt bỏ hết mọi niềm tin, trở thành người chống tôn giáo kịch liệt, cho rằng tất cả chỉ là mê tín vớ vẩn. Nhưng rồi, sau vài năm sống với cái đầu óc trống rỗng hoặc hỗn loạn, họ nhận ra tôn giáo không hẳn là vô nghĩa. Nó có những giá trị, giúp con người sống tử tế hơn, hướng thiện hơn. Thế là họ tìm được điểm giữa: không cuồng tín như bố mẹ ngày xưa, nhưng cũng không phủ nhận sạch trơn mọi giá trị tinh thần. Từ cái thừa (cuồng tín) qua cái thiếu (chối bỏ), họ đến được điểm cân bằng vàng.
Hay như chuyện tình yêu, cái này thì ai cũng từng trải qua hoặc chứng kiến. Một cô gái trẻ, ngây thơ, yêu say đắm một chàng trai, tưởng rằng tình yêu là cổ tích. Rồi chàng trai phản bội, thế là cô vỡ mộng, tuyên bố tất cả đàn ông trên đời đều đểu giả dối. Cô trở nên lạnh lùng, thậm chí đối xử tệ với bất kỳ anh chàng nào mon men lại gần, vì cô tin rằng họ chẳng đáng tin. Nhưng rồi, thời gian và trải nghiệm dạy cô rằng không phải ai cũng xấu, chỉ là họ không hoàn hảo như cô từng tưởng. Cô học cách nhìn người tỉnh táo hơn, cẩn thận hơn, nhưng không đóng cửa trái tim. Từ cái thiếu (ngây thơ quá mức) qua cái thừa (ghét bỏ tất cả), cô tìm được điểm vừa đủ: hiểu rõ hơn về con người và biết cách bảo vệ mình.
Cái hay của điểm cân bằng là nó không chỉ áp dụng cho tâm lý, mà còn cho cả những thứ đời thường. Chẳng hạn, chuyện ăn uống. Nhịn ăn một chút có thể tốt, giúp đầu óc tỉnh táo, cơ thể nhẹ nhàng. Nhưng nhịn ăn đến mức đói lả thì chỉ tổ hại sức khỏe. Hay như làm việc, có những ngày bạn cày 18 tiếng, năng suất bùng nổ, cảm giác như siêu nhân. Nhưng nếu ngày nào cũng cày như thế, tôi cá là bạn sẽ kiệt sức trong vòng một tháng, nếu không muốn nói là sớm hơn. Cái gì cũng cần vừa phải, kể cả sự chăm chỉ.
Tôi thích nghĩ về cuộc sống như một cái cân. Mọi thứ luôn tìm cách tự cân bằng, đôi khi bằng cách để hai cực đoan đối chọi nhau, hoặc bằng cách pha trộn chúng một cách hài hòa. Nhưng nếu bạn cố ý nghiêng hẳn về một bên, bạn sẽ phải trả giá. Chẳng hạn, bạn uống rượu để tăng hưng phấn, giao tiếp tự tin hơn trong một bữa tiệc. Tốt thôi, nhưng sáng hôm sau, bạn sẽ vật vã với cơn say, đầu óc mụ mị. Cái giá của sự thừa (uống quá nhiều) là sự thiếu (khả năng hoạt động bình thường). Ngược lại, nếu bạn nhịn ăn để đầu óc sắc bén, bạn sẽ thấy mình siêu năng suất trong lúc nhịn. Nhưng khi ăn một bữa no nê để bù, bạn lại trở nên ì ạch, chỉ muốn nằm dài. Mọi thứ đều có giá, và cái giá đó không phải lúc nào cũng hiện ra ngay trước mắt.
Điều này cũng đúng với cách chúng ta đối mặt với rủi ro. Có những người từng liều lĩnh quá mức, đầu tư hết tiền vào một dự án, hoặc đặt cược cả trái tim vào một mối quan hệ, để rồi mất trắng. Sau cú ngã đau, họ trở nên sợ rủi ro, không dám thử gì nữa, dù là cơ hội nhỏ nhất. Từ cái thừa (liều lĩnh) họ rơi vào cái thiếu (hèn nhát). Nhưng cái họ cần không phải là tránh mọi rủi ro, mà là học cách tính toán rủi ro sao cho khôn ngoan hơn. Điểm cân bằng nằm ở chỗ biết khi nào nên liều, khi nào nên dừng, chứ không phải chạy từ cực này sang cực kia.
Tôi nhớ một câu chuyện về những anh chàng bị gọi là incel – những người gặp khó khăn trong chuyện tình cảm. Một số người chọn cách “hack” bản thân bằng cách sống cực đoan, như dùng chất kích thích hoặc tập luyện điên cuồng để thay đổi hình ảnh. Có người thành công, ít nhất là trong ngắn hạn, vì họ thoát khỏi vòng luẩn quẩn của sự tự ti. Nhưng cái gì cũng có giá. Sống cực đoan như thế không bền, và nếu không cẩn thận, họ sẽ trả giá bằng sức khỏe hoặc cả cuộc đời. Tuy nhiên, tôi thấy cái hay ở đây là đôi khi, một liều “độc” nhỏ, một chút cực đoan tạm thời, có thể giúp bạn phá vỡ lối mòn. Nó giống như nếm thử mùi vị chiến thắng, để bạn biết rằng mình cũng có thể làm được. Nhưng sau đó, bạn phải quay về điểm cân bằng, sống vừa đủ, bền vững, thay vì mãi chạy theo những thứ không thể duy trì.
Cuối cùng, tôi muốn nói rằng cuộc sống là một hành trình tìm kiếm điểm cân bằng. Đôi khi, bạn cần một chút cực đoan để thoát khỏi lối mòn, để biết mình có thể làm được những gì. Nhưng cực đoan không phải là đích đến, mà chỉ là một giai đoạn. Điểm đến thật sự là sự vừa đủ, nơi bạn sống hài hòa, không quá thừa, không quá thiếu. Nó giống như nấu một món ăn: quá nhiều muối thì mặn, quá ít thì nhạt, nhưng vừa đủ thì ngon. Vậy nên, bạn ạ, hãy cứ thử, cứ sai, cứ ngã, nhưng đừng quên tìm đường về điểm giữa. Vì ở đó, bạn sẽ tìm thấy sự khôn ngoan, sự bền vững, và cả niềm vui của một cuộc đời trọn vẹn.
