Sai lầm lớn nhất của những gã trẻ tuổi là cứ mở miệng ra là muốn làm “doanh nhân” hay “ông chủ” mà chẳng bao giờ chịu soi gương để xem mình thực sự là ai. Trong giới kinh doanh, chỉ có ba loại người: kẻ xây dựng, kẻ trung gian và nhà đầu tư. Bạn phải hiểu rõ bản chất của mình thuộc nhóm nào thì mới mong sống sót và thành công được.
Kẻ xây dựng (Builder) là những người như tôi, hoặc tầm cỡ như Steve Jobs. Chúng tôi ám ảnh với việc tạo ra cái gì đó từ con số không, hoặc đập đi xây lại từ đống đổ nát. Kẻ xây dựng có bản năng thực thi, nhưng cũng có nhược điểm là rất lì lợm và khó buông bỏ. Ngược lại, nhà đầu tư (Investor) là loại hiếm hơn. Đa số mọi người có tiền chỉ muốn tiêu hoặc cất đi vì sợ mất, nhưng nhà đầu tư thực thụ có sự bình thản đến lạnh lùng. Họ bỏ tiền cho người khác làm và đứng ngoài quan sát mà không can thiệp thô bạo vào vận hành.
Loại thứ ba là kẻ trung gian (Middleman), những người kết nối các nguồn lực. Đừng coi thường họ; một kẻ trung gian giỏi là người nắm giữ chìa khóa của cả một ngành công nghiệp. Họ không xây dựng, cũng chẳng bỏ vốn tự thân, nhưng họ biết ai có tiền và ai có ý tưởng để ghép họ lại với nhau. Nếu bạn là kẻ xây dựng đang khát vốn mà không tìm được đúng tay trung gian này, bạn sẽ mãi luẩn quẩn trong rừng rậm mà không tìm thấy lối ra.
Nhưng trước khi chọn phe, hãy tự hỏi mình có “linh hồn” của một ông chủ hay một người làm thuê. Xã hội này hay ca tụng doanh nhân và coi thường người làm công, đó là một sự đạo đức giả kệch cỡm. Tim Cook là một người làm thuê chuyên nghiệp, và ông ta cực kỳ giàu có, quyền lực. Có những người sinh ra để tỏa sáng trong một hệ cấu trúc có sẵn, nơi họ bán kỹ năng của mình cho người trả giá cao nhất. Làm thuê không có gì nhục nhã, cái nhục là cố tỏ ra làm chủ khi bản chất bạn cần một sự an toàn và một lộ trình được vạch sẵn.
Làm doanh nhân là bạn chấp nhận cô độc, cầm dao rựa tự phát hoang đường đi trong rừng và chẳng ai cứu bạn nếu bạn té ngã. Tôi thuộc loại không thể làm việc dưới trướng bất kỳ ai vì cái tôi quá lớn, tôi thà làm con cá nhỏ trong hồ riêng còn hơn làm con cá ép bám dưới bụng cá mập. Đây là vấn đề về tính cách, không phải thông minh hay ngu dốt. Anh rể tôi là một người cực kỳ thông minh nhưng anh ta sớm nhận ra mình là một người làm thuê xuất sắc, và giờ anh ấy sắp trở thành CEO của một tập đoàn tỷ đô.
Nếu bạn xác định mình là kẻ xây dựng, hãy tỉnh táo để biết đâu là giới hạn năng lực của mình. Tôi từng thất bại thảm hại vì cố quản lý một công ty khi nó đã lớn quá tầm kiểm soát của tôi. Tôi giỏi đưa một công ty từ 0 lên 50 nhân viên, nhưng từ 50 lên 1.000 thì tôi chịu thua. Khi bạn chạm đến ngưỡng không còn đủ khả năng quản lý, hãy biết điều mà lùi lại, thuê người chuyên nghiệp hơn hoặc bán quách business đi để tối ưu hóa lợi nhuận. Đừng để cái tôi dìm chết thành quả của chính mình.
Một quy tắc sống còn nữa: Hãy đa dạng hóa. Kẻ xây dựng thường mắc sai lầm là dồn hết trứng vào một giỏ. Steve Jobs khi bị đuổi khỏi Apple vẫn có Pixar làm phương án dự phòng, và chính cái “sân sau” đó sau này lại mang về cho ông ta khối tài sản khổng lồ từ Disney. Nhà đầu tư hay kẻ trung gian cũng vậy, đừng bao giờ đặt cược vào duy nhất một dự án. Khi bạn có 10 quân bài trong tay, một quân bài hỏng sẽ không làm bạn phát điên hay mất ngủ. Sự đa dạng mang lại cho bạn sự bình tĩnh và vị thế tự tin khi đàm phán.
Cuối cùng, bạn nên biết rằng cuộc đời của một kẻ tự thân kinh doanh không hề hào nhoáng như phim ảnh. Nó là những đêm mất ngủ, là áp lực đè nặng và sự căng thẳng triền miên. Những người làm công ăn lương thường có cuộc sống đỡ stress và cân bằng hơn. Tôi chọn con đường này vì tôi không thể chịu đựng được việc có một gã sếp mà tôi cho là kém cỏi đứng trên đầu mình. Đó là khiếm khuyết trong tính cách của tôi, và tôi chấp nhận đánh đổi hạnh phúc bình lặng để lấy sự tự do chết chóc này.
Bạn không nhất thiết phải đứng yên một chỗ cả đời. Có những người trẻ tuổi bắt đầu là kẻ xây dựng, sau đó trở thành kẻ kết nối và khi về già lại chuyển sang làm nhà đầu tư thuần túy. Mọi thứ đều dịch chuyển theo kinh nghiệm và số vốn bạn tích lũy được. Quan trọng nhất là bạn phải thành thật với chính mình, đừng tự lừa dối về khả năng hay vị trí của mình. Chỉ khi hiểu rõ mình là ai trong ba nhóm đó, bạn mới có thể đưa ra những quyết định không khiến bản thân phải hối hận sau 20 năm nữa.
Tôi đã mất rất nhiều thời gian và tiền bạc để hiểu ra những điều này, hy vọng bạn không đi vào vết xe đổ đó.
