Tôi muốn chia sẻ với bạn về chứng rối loạn nhân cách ái kỷ, một vấn đề tâm lý phức tạp có thể ảnh hưởng sâu sắc đến cuộc sống của chúng ta. Trong bài nói này, tôi sẽ giải thích ái kỷ là gì, nguyên nhân gây ra nó, và tại sao ngày càng nhiều người có xu hướng phát triển các đặc điểm ái kỷ.
Ái kỷ, về cơ bản, được đặc trưng bởi hai yếu tố chính. Thứ nhất, người ái kỷ có sự tự ngưỡng mộ quá mức, hay còn gọi là cảm giác tự cao thái quá. Họ tin rằng mình vượt trội hơn hầu hết mọi người, cho rằng mình hấp dẫn hơn, thông minh hơn, có địa vị xã hội cao hơn, quyền lực hơn, hoặc sáng tạo hơn thực tế. Như nhà tâm lý học Donald Nathanson từng nói, khi chúng ta gọi ai đó là ái kỷ, chúng ta ám chỉ họ có những niềm tin về bản thân không có cơ sở thực tế. Thứ hai, người ái kỷ thiếu sự đồng cảm. Khi đưa ra quyết định, họ hiếm khi cân nhắc đến cảm xúc của người khác. Với họ, người khác chỉ là công cụ để đáp ứng nhu cầu cá nhân, đặc biệt là thứ gọi là “nguồn cung ái kỷ” – tức là sự chú ý, ngưỡng mộ và lời khen ngợi quá mức, giúp họ duy trì hình ảnh tự cao của mình.
Ái kỷ tồn tại trên một phổ, từ mức độ nhẹ đến nghiêm trọng. Ở đầu cực đoan là những người ái kỷ ác tính – những cá nhân thao túng, lừa dối, và không chút hối hận khi gây tổn thương cho người khác. Họ tin chắc vào sự vượt trội của mình, khao khát nguồn cung ái kỷ, và không có sự đồng cảm. Như M. Scott Peck viết trong People of the Lie, ái kỷ ác tính được đặc trưng bởi một ý chí không chịu khuất phục. Người trưởng thành khỏe mạnh về mặt tâm lý thường hướng đến một lý tưởng cao hơn, như sự thật, tình yêu, hay một giá trị đạo đức. Họ đặt nhu cầu của người khác lên trên sự thỏa mãn cá nhân và hành động theo lương tâm. Nhưng người ái kỷ ác tính thì ngược lại: họ đặt ý chí của mình lên trên tất cả, kể cả khi điều đó gây tổn hại cho người khác.
May mắn thay, chỉ một phần nhỏ dân số là ái kỷ ác tính. Tuy nhiên, số người có các đặc điểm ái kỷ ở mức nhẹ đến trung bình lại chiếm tỷ lệ lớn hơn nhiều. Những người này cũng có hình ảnh bản thân phóng đại, thiếu đồng cảm, cần sự ngưỡng mộ, và sẵn sàng thao túng để đạt được mục tiêu, nhưng ở mức độ ít nghiêm trọng hơn.
Vậy điều gì dẫn đến ái kỷ? Nhiều nhà tâm lý học cho rằng cốt lõi của ái kỷ là nỗi đau tâm lý, đặc biệt là cảm giác xấu hổ. Nhà tâm lý học Joseph Burgo nói rằng người ái kỷ luôn chạy trốn khỏi nỗi đau này, và xấu hổ là loại đau đớn chính mà họ muốn tránh. Không giống như cảm giác tội lỗi – xuất phát từ việc hành động sai trái – xấu hổ khiến người ta cảm thấy toàn bộ con người mình không đủ tốt. Xấu hổ có thể bắt nguồn từ việc không đáp ứng được kỳ vọng của gia đình, bạn bè, hay xã hội. Ví dụ, những bậc cha mẹ độc hại hoặc bỏ bê có thể khiến con cái cảm thấy xấu hổ. Ngoài ra, sống trong một xã hội có hệ giá trị lệch lạc, với những kỳ vọng không thực tế, cũng có thể gây ra cảm giác này.
Khi xấu hổ trở nên mãn tính hoặc nghiêm trọng, con người phản ứng theo nhiều cách khác nhau. Một số người dùng nó như động lực để cải thiện bản thân. Một số khác thu mình lại, rơi vào trầm cảm, hoặc tìm cách làm tê liệt cảm xúc qua nghiện ngập. Tuy nhiên, người ái kỷ chọn cách chạy trốn xấu hổ bằng cách xây dựng một hình ảnh bản thân tự cao. Họ tạo ra một “vỏ bọc tâm lý” để bảo vệ mình khỏi nỗi đau. Ví dụ, họ có thể giả vờ giàu có, sử dụng giọng điệu giả tạo, hoặc khoe khoang những thứ không phản ánh đúng con người thật của họ. Như Burgo giải thích, người ái kỷ thường tỏ ra tự tin, nhưng sự tự tin này không phải là lòng tự trọng lành mạnh. Thay vào đó, họ sở hữu lòng tự trọng không ổn định, phụ thuộc vào nguồn cung ái kỷ để duy trì. Nếu không nhận được sự ngưỡng mộ, hoặc tệ hơn, bị chỉ trích, hình ảnh tự cao của họ dễ dàng sụp đổ, để lộ sự bất an bên trong.
Để bảo vệ hình ảnh tự cao, người ái kỷ học cách kìm nén những cảm xúc tiêu cực mâu thuẫn với chiếc mặt nạ của họ. Họ tập trung vào hình ảnh họ muốn thế giới thấy, hơn là những cảm xúc thật sự trong cơ thể mình. Theo nhà tâm lý học Alexander Lowen, người ái kỷ càng ít nhận diện được cảm xúc của mình, họ càng trở nên vô cảm. Việc kìm nén cảm xúc khiến họ mất kết nối với cơ thể – nơi cảm xúc và cảm giác xuất hiện. Điều này dẫn đến sự thiếu đồng cảm, vì họ không còn khả năng cảm nhận được nỗi buồn hay niềm vui của người khác.
Sự thiếu đồng cảm, cùng với nhu cầu không ngừng về sự ngưỡng mộ, khiến người ái kỷ trở thành một “dịch bệnh” trong các mối quan hệ xã hội. Những người tương tác với họ phải liên tục củng cố hình ảnh tự cao của họ. Nếu không, họ có thể phải đối mặt với sự giận dữ hoặc những hành vi tiêu cực từ người ái kỷ. Vì vậy, cách tốt nhất để đối phó với một người ái kỷ là tránh họ. Nếu người ái kỷ là người thân cận, bạn nên cân nhắc cắt đứt liên lạc nếu mức độ ái kỷ của họ không ở mức nhẹ, vì họ hiếm khi thay đổi và có thể gây tổn thương nghiêm trọng mà không màng đến hậu quả.
Tại sao ái kỷ đang gia tăng? Một lý do là hệ giá trị hiện đại đề cao sự giàu có, sắc đẹp, địa vị xã hội, và danh tiếng. Những lý tưởng này thường không thực tế, khiến nhiều người cảm thấy xấu hổ khi không đạt được. Mạng xã hội và nền kinh tế dựa trên nợ càng làm trầm trọng thêm vấn đề. Mạng xã hội cho phép chúng ta tạo ra một hình ảnh bản thân lý tưởng hóa, chỉ chia sẻ những khoảnh khắc đẹp nhất để nhận được sự ngưỡng mộ. Trong khi đó, việc dễ dàng tiếp cận tín dụng giúp chúng ta giả vờ giàu có hơn thực tế, từ việc mua xe sang, đi du lịch xa xỉ, đến phẫu thuật thẩm mỹ. Những hành vi này nuôi dưỡng sự tự cao và làm gia tăng các đặc điểm ái kỷ.
Tuy nhiên, việc chạy trốn xấu hổ bằng cách xây dựng một hình ảnh tự cao là một cái giá đắt. Khi bạn tập trung vào hình ảnh giả tạo, bạn mất kết nối với con người thật của mình và khả năng đồng cảm với người khác. Như Nathanson nói, sự sỉ nhục luôn rình rập ngay dưới lớp vỏ của sự lừa dối. Ở dạng cực đoan, ái kỷ có thể được xem là một dạng rối loạn tâm thần, khi con người sống trong sự phân tách giữa hình ảnh giả tạo và con người thật, dẫn đến những ảo tưởng làm méo mó cách họ nhìn nhận thế giới.
Để bảo vệ bản thân, bạn có thể chọn những giá trị thực tế hơn, như trí tuệ, lòng tự trọng, và sự chính trực, thay vì chạy theo danh tiếng hay sự giàu có. Bạn cũng có thể cân nhắc hạn chế sử dụng mạng xã hội, vì nó dễ khiến chúng ta trở nên ái kỷ hơn. Tuy nhiên, chừng nào xã hội còn đề cao những giá trị lệch lạc và cung cấp các phương tiện để phóng đại bản thân, ái kỷ sẽ tiếp tục gia tăng. Khi sự giàu có được đặt cao hơn trí tuệ, khi danh tiếng được ngưỡng mộ hơn phẩm giá, xã hội đó tự bản thân đã mang tính ái kỷ.
Tôi hy vọng rằng qua những giải thích này, bạn có cái nhìn rõ ràng hơn về ái kỷ và cách nó ảnh hưởng đến chúng ta. Hiểu biết và cảnh giác với những cạm bẫy của ái kỷ có thể giúp bạn xây dựng một cuộc sống lành mạnh hơn, dựa trên những giá trị chân thật và sự kết nối sâu sắc với chính mình và người khác.
