Trong đời này, kẻ phá hoại tiềm năng của bạn nhiều nhất không phải hoàn cảnh, không phải xã hội, mà chính là bạn. Con người có một xu hướng rất tinh vi gọi là tự gây bất lợi cho chính mình — tức là chủ động tạo ra rào cản, rồi dùng chính những rào cản đó làm lý do biện minh cho sự tầm thường. Các nhà tâm lý như Steven Berglas và Edward Jones đã chỉ ra rằng nhiều người sẵn sàng chấp nhận thất bại — miễn là họ có thể giải thích được thất bại đó. Nghe có vẻ phi lý, nhưng nó cực kỳ phổ biến.
Tôi muốn bạn hiểu động cơ sâu xa ở đây: con người cần tự trọng. Theo Stanley Cooper, tự trọng là cách bạn đánh giá giá trị của chính mình. Con đường lành mạnh để có tự trọng là rèn luyện năng lực thật sự — điều mà William James gọi là cảm nhận về năng lực trong những lĩnh vực quan trọng. Nhưng con đường này đòi hỏi nhiều năm lao động, chấp nhận rủi ro, hy sinh, và khả năng đối mặt thất bại. Rất nhiều người không chịu nổi áp lực đó. Họ vẫn muốn cảm thấy mình “ổn”, nhưng lại không muốn trả giá. Và thế là họ chọn đường tắt.
Những người thiếu chắc chắn về năng lực của mình — như Raymond Higgins nhận xét — đặc biệt dễ rơi vào bẫy này. Họ trì hoãn, lạm dụng chất kích thích, tự nhận mình là nạn nhân, hoặc nuôi dưỡng lo âu và trầm cảm như một cái cớ. Khi thất bại, họ có thể nói: “Không phải tôi kém, mà là vì hoàn cảnh.” Bằng cách tự lừa dối và tự tha thứ như vậy, họ tránh được cảm giác tội lỗi vì không sống đúng với tiềm năng. Tự trọng được bảo vệ — nhưng bằng một cái giá rất đắt.
Nhà tâm lý học Alfred Adler gọi hiện tượng này là chấp nhận thất bại để được bảo vệ. Người ta dựng lên “hàng rào triệu chứng” rồi trốn sau nó. Khi bị hỏi tại sao không tiến lên, họ chỉ tay vào chính rào cản mình tạo ra. Điều trớ trêu là chiến lược này còn có một phần thưởng phụ: nếu bạn thành công dù đã tự làm khó mình, bạn sẽ cảm thấy mình đặc biệt. Như nhà nghiên cứu H. S. Baker mô tả, sinh viên không học mà vẫn đậu sẽ tự tin rằng mình thiên tài; còn nếu rớt thì đổ lỗi cho việc “không học”. Dù thắng hay thua, cái tôi vẫn được cứu.
Nhưng tôi phải cảnh báo bạn: thành công thật sự hiếm khi đến từ kiểu sống này. Những rào cản bạn dựng lên khiến cuộc đời vốn đã khó lại càng khó hơn. Bạn có thể lừa người khác một thời gian, thậm chí lừa chính mình trong nhiều năm. Nhưng đến nửa sau cuộc đời, khi thành tựu thật sự không có, khi người xung quanh đã mệt mỏi với những lời biện minh cũ rích, cấu trúc tự trọng mong manh đó sẽ bắt đầu sụp đổ. Edward Jones từng nói nghịch lý của tự gây bất lợi là: nó giúp giải thích thất bại, nhưng nó vẫn là thất bại — và hậu quả lâu dài có thể tàn phá chính lòng tự trọng mà bạn cố bảo vệ.
Bước đầu tiên để thoát khỏi vòng luẩn quẩn này là nhận thức. Sức mạnh của chiến lược tự phá hoại nằm ở chỗ bạn làm nó một cách có tính toán nhưng lại không ý thức rõ. Khi bạn nhìn thẳng vào sự thật rằng mình đã đồng lõa trong việc kéo tụt chính mình, cảm giác sẽ rất đau và rất nhục. Nhưng chỉ có sự tỉnh táo đó mới mở ra khả năng thay đổi. Không ai cứu bạn khỏi trò tự lừa này ngoài chính bạn.
Tôi kết lại bằng một ví dụ mà Alfred Adler từng kể: một người đàn ông thông minh, khỏe mạnh, học hành tử tế nhưng sống bám bố mẹ và nghiện rượu nặng. Rượu không phải nguyên nhân khiến anh ta thất bại — nó là lá bùa hộ mệnh tâm lý giúp anh ta tránh trách nhiệm. Khi tỉnh táo, anh ta thể hiện “ý định tốt”; khi phải đối mặt nghĩa vụ hay xã hội, anh ta lại uống. Chủ quan mà nói, anh ta “sống theo cách của mình”. Nhưng khách quan mà nói, đó gần như là điều kiện sống tệ nhất có thể.
Tôi muốn bạn nhớ điều này: tự gây bất lợi không phải là định mệnh. Nó là một lựa chọn — thường là lựa chọn vô thức. Và một khi bạn thấy rõ nó, bạn không còn lý do để tiếp tục trốn nữa.
