Một nền văn minh (như Tây phương hiện tại) không sụp đổ chỉ vì kinh tế chững lại, thuế tăng hay chính trị thối nát. Những thứ đó chỉ là biểu hiện bề mặt. Cái gốc sâu hơn nằm ở chính con người tạo nên xã hội ấy. Khi cơ thể yếu đi, trí tuệ mờ đi, ý chí mềm đi, thì văn hóa và chính trị cũng suy tàn theo. Bạn có thể tranh cãi về tôn giáo, tiêu dùng hay truyền thông, nhưng nếu nền tảng sinh học của một dân tộc thay đổi theo hướng tiêu cực, thì toàn bộ cấu trúc xã hội của họ cũng sẽ thay đổi theo. Tôi muốn bạn hiểu điều này: tư tưởng, giá trị, sáng tạo — tất cả đều đi qua cái thân xác mà bạn đang mang.
Trong suốt thế kỷ 20, mức IQ trung bình ở các nước phát triển tăng đều, góp phần tạo ra làn sóng đổi mới khoa học và công nghiệp. Nhưng bước sang thế kỷ 21, xu hướng này chững lại rồi đảo chiều. Thế hệ trẻ không còn thông minh hơn cha mẹ, thậm chí có dấu hiệu kém hơn. Trong khi nhiều khu vực ngoài phương Tây vẫn tiếp tục cải thiện trí tuệ trung bình, thì một số xã hội giàu có lại chứng kiến sự suy giảm từng năm. Khi chất lượng trí tuệ của số đông giảm xuống, bạn không thể mong xã hội vẫn vận hành với cùng mức tinh vi và trách nhiệm như trước. Một xã hội được tạo nên từ những con người khác đi, tất yếu sẽ hành xử khác đi.
Tôi nhìn vào các yếu tố góp phần vào sự sa sút đó và thấy một bức tranh rất cụ thể. Việc lạm dụng chất kích thích như cần sa có liên hệ tiêu cực với năng lực nhận thức, đặc biệt khi bắt đầu từ sớm và dùng thường xuyên. Tiếp xúc với hóa chất nông nghiệp, tồn dư trong thực phẩm và nước uống, cũng được cho là ảnh hưởng đến trí tuệ. Thêm vào đó là hàng giờ dán mắt vào màn hình điện thoại và máy tính bảng, khiến vận động thể chất giảm mạnh. Khi não bộ trẻ em phát triển trong trạng thái ít vận động, nhiều đường và thực phẩm siêu chế biến, kết quả là béo phì tăng vọt — và chức năng nhận thức suy yếu theo. Tôi nói đơn giản để bạn hiểu: một phần lý do con người trở nên kém sắc bén hơn là vì họ đang sống trong những cơ thể ngày càng nặng nề và trì trệ.
Tôi cũng muốn bạn chú ý đến sự suy giảm testosterone ở nam giới trong vài thập kỷ qua. Đây không chỉ là hormone liên quan đến sinh sản hay hung hăng. Nó liên quan đến năng lượng sống, sự tự tin, khả năng chịu áp lực, tinh thần cạnh tranh và ý chí hành động. Khi mức hormone này giảm sâu qua các thế hệ, bạn sẽ thấy nhiều đàn ông trở nên uể oải, né tránh rủi ro, phụ thuộc vào sự bảo bọc từ gia đình hay nhà nước. Họ ít động lực xây dựng, ít sẵn sàng bảo vệ giá trị, và dễ tìm nơi trú ẩn trong thế giới ảo thay vì đối mặt với đời thật. Khi tính cách số đông thay đổi theo hướng đó, hình mẫu nam tính anh hùng cũng dần biến mất.
Song song với đó là sự suy giảm khả năng sinh sản. Số lượng và chất lượng tinh trùng giảm mạnh, tỷ lệ sinh xuống dưới mức thay thế ở nhiều quốc gia. Bạn hãy nhìn vào điều này như một động cơ đang hụt hơi: khi nền tảng sinh học để duy trì dân số yếu đi, thì tương lai dài hạn của một nền văn minh cũng lung lay. Một xã hội không thể mạnh nếu chính những con người tạo nên nó đang yếu đi về thể chất lẫn tinh thần.
Tôi còn thấy một hệ quả khác: khi trí tuệ và sinh lực giảm, con người dễ chấp nhận sự kiểm soát hơn. Họ ít quan tâm đến minh bạch, ít chống lại tham nhũng, và dễ tin vào những câu chuyện đơn giản hóa thực tế. Một xã hội kém sắc bén về nhận thức sẽ có xu hướng đòi hỏi sự dẫn dắt mang tính “cha chú”, và từ đó mở đường cho quyền lực tập trung hơn. Khi ý chí đấu tranh cho công lý yếu đi, bất công cũng dễ được dung thứ hơn. Bạn đừng ngạc nhiên nếu cùng lúc đó, chất lượng dân chủ đi xuống.
Nhưng tôi không nói với bạn những điều này để gieo tuyệt vọng. Lịch sử đầy những ví dụ về các nền văn minh đứng bên bờ suy tàn rồi phục hồi. Điều kiện tiên quyết luôn giống nhau: sự thay đổi bắt đầu từ cá nhân. Khi bạn ăn uống lành mạnh hơn, giảm phụ thuộc vào đồ chế biến, vận động đều đặn, ngủ đủ, rèn luyện sức mạnh cơ thể — bạn không chỉ cải thiện cuộc đời mình. Bạn đang góp một phần nhỏ vào việc nâng cấp chất lượng con người mà xã hội được xây trên đó. Một nền văn minh không thể vững nếu cơ thể công dân của nó yếu và trì trệ.
Mọi cuộc phục hưng lớn đều khởi đầu bằng sự tỉnh táo cá nhân. Khi bạn trở nên khỏe hơn, sắc bén hơn, có kỷ luật hơn, bạn đang làm điều mà chính trị hay khẩu hiệu không thể làm thay. Tinh thần của một dân tộc được tái sinh từ những con người biết tự tái sinh mình. Nếu bạn bỏ mặc thân thể và ý chí của mình suy kiệt, đừng mong xã hội quanh bạn trở nên mạnh mẽ. Mọi thứ bắt đầu từ bạn — và cũng kết thúc ở bạn.
